Türkce Qoşuq: Urmuda Urmuluqlar ...

İSMAYIL ÜLKƏR

03/08/2013-URMU

Əfsanəyə görə -Bir gün var imiş, bir gün yox imişdən sonra...- biri Təbrizdə, biri Urmuda olmaq üzrə iki sevgili yaşarmış... Bu iki sevgili bir-birlərinə yetişənməyirmişlər! Buna görə də o qədər ağlamışlar, o qədər ağlamışlar ki göz yaşlarından Urmu Gölü yaranmış! Suyunun duzluluğunun da nədəni bu imiş... Urmu Gölü boyda olan sevdaya bir öygüdür bu şeir...

Balam axı sən su şəhəriydin

Flamingoydu simgən

Pəxlən oynaşardı dağlarında qaynarca qaynaşardı

Qağayı qışqırardı balam axı səndə...

Çayda oynar balıqlar tiringəsi tutardı balıqçıların

Dəryada dəryalıqlar oxuyardı sudan gələndə sürməli qızlar

Leçəkləri düşərdi bulaqların başında

Yerdən

Üzüm oğlanları alıb boynuna salardı qızların qoyun-qoyuna...

Sürülərin mələşər

Güləşərdi kəllərin

Yelinləri yerə dəyərdi naxırların

Axırların niyə belə balam axı sənin balaların niyə belə?

Məyə

``Xandı xandı!`` deyildi

``Baxçada quşqovandı`` deyildi

``Misri qılış belində``

``Vurmağa pəhləvandı`` deyildi sənin qapı kkimin igidlərin?

Kimin toyuğuna daş atmışdın çalıb aldılar qapını

Oğulların oğurlandılar necə

Gecəyəmi düşdü kimsə görmədi

Necə görməz oldu piyala gözlər

Gözlərinə nə göz dəydi

Nə gəldi balıq qulaqlarına bulaqlarının ətəyindən?

Hanı çərşəmbə surlarındakı geri sayım?

Su çərşəmbələrindəki buz tərli bardaqların

Bərəkət buğdası göyü düyünləyən nişanlı dırnaqlar

Gəlin barmaqları?

Nə toy tutuldu böyük toylarının başına

Və

Analıq qururuyla dolu göbəklər nədən gizləndi

Nədən nə zaman and içildi nənnində ninniləri boğmağa

Boğmağı kim öyrətdi

Kim ağıl çalma yerinə nağıl çalmaq öyrətdi?

Nağıllarını çaldılar uşaqlarımın aman...

Aşırdı qara bir qarğa qarı nənəmin çörək çıqqınını

Qovdu el-obasından

Yad el obasında bardaşını qurdurdu

Qabağına sərdi...

Başında qaravul durdu

Hankı xortdan cırtdanı qorxutdu

Kəhlikləri kim bayquş oxutdu?

``Xortumçu məmməd`` axı öz balan idi sənin

İçərdi sel çayları

Toxtadardı seli 

Qurtarardı qataraq ağzındakı suyu qaynar suya ``Qora yetim``i...

Aldılar ``Xortumçu Məmməd``ini

Saldılar ölüm inadıyla gölümə vay vay vay

Mənim ağ gəlinliyi kəfənləşən

Taxtı tabutlaşan gölüm!

...

Mən!

Hanı mən olacaydım gül şairi

Gölümə söy söyləyəcək

Boy boylayacaq sahilində

Bir yallıda

Bir oğlan bir qız

Bir Qırqız bir Özbəy bir Türkman...

Toy toylayacaydım Ülkər Ülkər, şaman şaman...

Göy gölü, Van gölün Urmu gəlinciyi ilədolandıracaydım

Xəzərimin başından belə...

Balam niyə belə?

Mən indi bu yaşımda kimdən yaş dilənim?

Üzümə hardan

Hansı uyuz it dərisi çəkim

Üzüm necə kəssin əsdirəbilim bir də Salmas yelin...

Ərzrum gədiyindəki həftə-dirəm gələn qarı Kərəm oğlum

Eyvaz balama necə deyim ağ sağğalımla

Sulduzuma necə deyim ``Sulu duzumsan?`` altından keçirsin qara papağının

Mişovun Kirişçisi dodağının qırağıyla gülsə başın dəbətsə...

Marağama nə deyim maraqlı gəlsin ağır yaralı Səhəndə

Boylanıb Bez qalasına Bakıma nə biçim anda verim Qız qalasına?

Mən...

Hanı mən el şairi olacaydım oturacaydım el xanıyla

At oynadıb ələm gəzdirəcəydim atamın ulduzlu hilalı özündən olan göy bayrağının altında

Mən

Hanı mən nə təhər olum göl şairi

Qurban deməyim qurban olum

Kəsməyim

Qurban kəsilim elimin gölünə

Gölümün elinə

Döşünə gül taxanmadan

Gözünə dik baxanmadan?

Hanı nə təhər

Necə?

Urmiye'li Türk Qoşar Fərın Səmsami - Həsrət

Bu Dünyanin Adı Həsrət

Gedənlərin Yükü Həsrət

Qalanların Payı Həsrət

Gülüb, Susub, Ağlasamda

Bu Dünyanın Adı Həsrət

Urmiye'li Türk Qoşar Fərın Səmsami - Adlım Urmiye'li Türk qoşar Məryəm Cəhangirinin Qızı

Urmiye Aşıq Mektebi - Aşıq Hüseyn Ozanlı (1926-1990)

Aşıq Hüsey Ozanlı ya Aşıq Ajan adı ile tanınan Hüseyn Sultani, 1926-cı ilde Urmiye Baranduzçay bölgesinin Ozan-Melik kendinde Alevi-Türk (Ehl-i Haq) bir ailede doğulmuşdur. Urmiye Mektebinin ustand aşıqları Aşıq Ferhad ve Aşır Derviş'den ders almışdır. Söylenenlere göre, Aşıq Hüseyn Urmiye Aşıq Mektebi mahnılarından başqa Anadolu xalq mahnıları ve Azerbaycan muğam havalarını da yaxçı ifa edermiş. 1990 ilinde vefat eden Aşıq Ajanın mezarı eyni bölgenin Topuzava kendindedir.

Urmiye ve Havalisinde Ermeni ve Nesturilerin Faaliyyetleri (1917-1918)

Urmiye ve Havalisinde Ermeni ve Nesturilerin Faaliyyetleri (1917-1918)
Barış Metin
Özet
Ekim 1917 Bolşevik ihtilali Sonrasında Rusya Savaş Dışı Kalmıştır. Bu durum birinci Dünya Savaşında Rusya, ingiltere, Osmanlı Devleti ve almanya arasında fiili Savaş da Dâhil Türlü Mücadileler sahne olan iran Topraklarında Türk ve Alman Güçleri için avantaj Sağlamıştır. Söz konusu süreçte Türk kuvetleri, iran içlerinden Kafkaslara yönelmeye başlarken, ingiltere de iran da Rusyanın Boşalttığı bölgeleri ele geçirmeye çalışmıştır. Ingliltere, Türk kuvetlerinden önce iranın Kuzeyini işgal etmek istemesine rağmen bu iş için askeri gücünün yetersiz olması nedeniyle Urmiye ve havalisinde toplanmaya başlayan Ermeni ve Nasturilere destek vermiştir.  Ermeni ve Nasturile de bu bölgedeki Türk kuvetlerine ve Sivil Müslüman Ahaliye Saldırmışlar ve pek çoğu katlermişlerdir.
The Activitis of Armenians and Nestorians in Urmia Region
Abstract
After Bloshevik Mutiny in october, 1971 Russia became hors de combat. The situation proactive war among for Turkish and German troops on Iran land witnessed various struggles including the period, Turkish troops stated to go towards Caucasia through Iran while tried to take over the areas that Russia evacuated in Iran. Though England wanted to occupy North of Iran before Turkish troops, is supported Armenians and Nestorians, began to gather Urmia (Urmiye) and is neighbourhood. Armenians and Nestorians attacked Turkish troops and Civil Muslims in these areas and Slaughtered many of them.
Giriş
Rusya da Ekim 1917 bolşevik ihtilalinin gerçekleşmesi, Dünya Savaşının seyrini önemli ölçüde değiştirmiş, bu durumda hazırlıksız yakalanan itilâf ve ittifak devletlerinin savaşın gidişatına dair yeni politikalar belirlemesini zaruri hale getirmiş ve özellikle ittifak develetleri için avantaj sağlayacak önemli gelişmeleri de ortaya çıkarmıştır.  Bolşevikler, çarlık sonrası işbaşında olan keranski hükümetini Düşürdükten sonra ittifak Devletleriyle savaşa devam etmeme kararı almış ve ateşkes antlaşması talep etmişlerdir. Bu istek sonucu 15 aralık 1917 tarihinde mütareke imzalanmış ve tüm Rus cephelerindeki çatışmalar durmuştur. 22 aralık 1918 tarihinde Berst-Litovski şehrinde Almanya, Avusturya, Macaristan, Osmanlı Devleti, Bulgaristan ve Bolşevikler arasında barış görüşleri başlamış ve 3 mart 1918 de tarihinte görüşmelerin yapıldığı şehrin adıla anılan antlaşma imzalanmıştır(1). Brest-Litovsk Antlaşmasında iran in tarafsızlık siyasetine riayet edilmesi ve toprak bütünlüğünün korunması (bunu için İngiltere il Rusya Arasında 1907 yılında yapılan ve iran I üç bölgeye parçalayan antlaşmanın iptali) konusu da ele alınmış ve Güney Azerbaycan daki Rus ve Türk Askerlerinin geri çekilmesi konusunda Kabul edilmiştir. Söz konusu gelişme bölgede Rusya ile fiili mücadele halinde olan Somanlı Devleti ve Almanya için avantajlı bir durum ortaya çıkarmış, Osmanlı Devletinin doğru sınırlarının güvenlığı açısından büyük bir tahlike ortadan kalktığı gibi öteden beri Rus ve ingliz tahakkümü altında islam Coğrafyalarında yürütülen ittihatı islam politikasına bağlı olarak iran üzerine nüfuzunun artmasını sağlamıştır. Brest-Litovsk Antlaşmasında İran tahlikesine dair alınan karardan memnun olan Şah Osmanlı Devletinin izhar eylediği hissiyatı dostaeden duyduğu memnuniyeti bizaat Osmanlə Dışişlerine Gönderdiği telgrafla bildirmiştir (2). Ruslarin Iran dan Çekilmeye başlamaları Ekim 1917 bolşevik ihtilali ve ülke kargaşalıkların Başladığı döneme rastlamaktadır. Bu esnada Güney Azerbaycan da ve Rus askerlerinin bulunduğu İran topraklarindaki şehirlerde, Kasabalarda köylerde otorite boşluğunun ortaya çıkması ve asayişin bozulması, İran hükümetinin otorite kurucak jandarma ve polis gücünden yoksun olması sebebile bir kargaşa ortamı olmuştur. Bu durmda düzeni ve birliği bozulan hatta iaşesini daha temin edemeyen Rus askerleri yağmaya başlamıştır. Güney İran da ingiltere tarafından kurulan Cenubi İran Nişancılarının (Güney İran polis Kuvetleri) kumundanı olan Percy Sykes, Rus ricalini o sırada Tebrizde bulunan bir dosundan aldığı mektuba dayanarak şöyle ifade etmektedir; Rus askerleri burada binlerce miktarda olmak üzere dolaşıyorlar, tüfeklerini, cephanelerini, eşyalarını ve atlarını ve para edecek bütün teçhizatlarını satmaktadılar. Atlar birkaç şiline gidiyor. Faket yem fiyatı o derece fahiş dereceye çıkmıştır ki atlar ancak hediye gibi verilecek kıymettedir. Filhakika garbi ve şimali İran hükümeti zaafından dolayı Rusların bu vaziyetinden çok zarar görmüşlerdir(3).
Ruslarım çekildiği ve İran topraklarında Türk Kuvetleri için daha uyqun bir ortamın oluşmaya başladığı bir dönemde 1918 şubat ve mart aylarında İranda Yaşayan Ermeni ve Nasturiler Savuçubulak (Günümüzde Mahabat) havalisinde Rusların silahlarını ele geçirmişler (4) ve Urmiye (Urmu, Urmiya, Urumiye) ve Dilman havalisinde toplanmaya başlamışlardır. Van bölgesinden, Osmanlı kuvetlerinin önünden çekilen Ermeni ve Nasturiler ile söz konusu İran Ermeni ve Nasturileri Urmiye Gölü çevresinde birleşerek yerli Müslüman ahaliye ve Osmanlı kuvetlerine karşı mücadile hazırlırkları yapmışlardır. Bu durum üzerine Osmanlı kuvetleri de hem van bölgesinden Urmiyeye doğru hemde Erbilden ve Revandız bölgesinden Güney Azerbaycan ve Kafkasyaya Doğru harekete geçemişlerdir. Bölgede bulunan Osmanlı subaylarınc Rusların tahliyesi esasında Yaşayanlara dair gözlemler rapor olarak ilgili üst komutanlıklara sürekli bildirilmiştir. Aralık 1917 nin başından ocak 1918 ortasında kader sene ve Hamedan bulunan istihbarat zabiti mülazım ı Evvel sadık Efendinin gözlemlerine ve duyumlarına dayanarak hazırladığı ve Musul vasıtasıyla 11 ocak 1918 tarihinde birinci şube Müdüriyetine gönderdilen rapora göre (5) Ruslar 12 aralık 1917 tarihinden itibaren (bölgeden) çekilmeye başlamış 26 aralık 1917 tarihine kader heçbir nefer kalmamıştır.
1.Rusların çekilmesinden Sonra Bölge Ernmeni ve Nasturi Faaliyyetleri
Osmanlı Devleti, Urmiye bölgesinde yoğunlaşan Ermeni ve Nasturilerin(İngilizce: Assyrian) faaliyetlerini yakından takip etmiş ve bunlara karşı yapılacak her türlü girişim idaha çok Vl Ordu Kumundanı Halil Paşa üstlenmiştir. Halil Paşa, Musuldan 22 ocak 1918 tarihinde Revandız Grubu Kumandalığına gönderdiği telgrafta (6); çeşitli istihbarat kaynaklarından sakız ve Savuçbulakın Tahliye edildiğinin anlaşıldığı ve Urumiyenin de tahliye edilmiş olabileceğini ifade etmiş ve bu haberlerin bölgeye Gönderilecek istihbaratçılarca teyit edilmesini ve Ermeni Nasturilerin kuvet ve vaziyeti hakkında malumat istihsaline ehemmiyet verilmesini rica etmiştir. 22 ocak 1918 tarihinde ikinci ordu kumandalığına gönderildiği, sakız ve Savuçbulakın boşaltıldığına dair gelişmeler hakkında bilgi verdiği şifre telgrafa (7), bölgedeki Ermeni ve Nasturilern faaliyetine dair şi bilgileri ifade etmektedir; (15 Aralık 1917 tarihinde ittifak develtleriyle Rusya arasında imzalanan) Mütarekenamenin madde-i mahsusasına tevfiken erzak tedarik etmek üzüer, Şemdinan Civarinda hatt-ı fasıl geçen köylülerimi Ruslar tarafindan Hüsn-i görmüş iseler de müsellahen dolaşan Ermeni ve Nasturiler tarafindan katledilmişlerdir. Kendisini kurtarabilenlerin ifadelerine göre Orumiyeh Cenubi havalisinde iki bin kader Ermeni ve Nasturi vardır. Birinci kafkas Rus Kazak Ordusu kumandanı Nezdine bu muamele protesto edilmiştir. Henüz cevap alınmadı. Halil Paşa, Başkumandalık Vekaletine gönderdiği 5 Şubat 1918 tarihli şifre telgrafta (8) Urmiyanin Ruslarca Tahliye edildiğine dair gelen haberler rağmen Urmiye yakınlarındaki Ermeni ve Nasturilern kuvetlerini attırmaya çalıştığını, Şehrin ele geçirilmesi için yapılacak bir harkete  herhangi bir kötü durumda meydana vermek ve Urmiyeye Daha güçlü müfreze ile girmek için işqalin müddeti ertelenmesi rica etmiş veyahut Van bölgesindeki lll. Ordu tarafindan harekete başlaması gerktiğini belirletmiştir. Ayrica Urmiye istikametinde daha kuvetli bulmak için kuar ve Kuzeyindeki Aşirden istifade etmeyi düşündüğünü, mevsimin aşairin harketine ve işaresine müsait olmadığını, daha fazla kuvvet ayrılması konusunun Sincar (Sencer)(9) Operasuonunu neticelenmesine bağlı olduğunu ilave etmiştir.
İngiltere, Rusların İrandan çekilmesiyle, iran, Afganistan ve Hindistandaki Müslümanları kendilerine karşı savaşın başından beri ayaklandırmaya çalışan Osmanlı ve Almanya Devletleri için hem bu amaçlarını fiiliyata geçirebilecek, hem de kafkasyaya uzanarak Bakü Petrollarini elde edecek ve Rusya Müslümanlarına Ulaşabilecek Müsait bir zemin ortaya çıktığının farkındadır. Savunma Bakanı Churchil Bolşevik ihtilali sonrasi doğuda ortaya çıkan durumu ... Başlıca tehlike şarktadır. İranda ve Hint okyanusunda ingilterenin menfaatlerini korumak lazımdır (10) Şeklinde sözleriyle değerlendirmiştir. Bu gelişmeler üzerine ingiltere, Ruslardan boşalan bölgeye askar sevk etmeye karar vermiştir. Inglizlerin Güney irandaki Sınırlı saydakı askerleri dışında kuzey gönderilecek yeterli olmadığından ve en yakın ingliz birliklerinin bulunduğu Bağdatın Güney Azerbaycan a Uzak olması sebebiyle ilk aşamada muhtemel bir Türk Taarruzunu önlemek veya Türkleri durdurmak amacıyla o yöredeki şbirliği içinde olduğu Ermeni, Nasturiler ve paralı asker olarak Rus ordusundan kaçan subay ve askerleri örgütlemek, talim ve terbiye etmek için bir askeri heyetin gönderilmesine kara verilmiştir ve bu heyetin başında genel Dunstrevil getirilmiştir (11) Urmiya Havalisindeki Ermeni ve Nasturileri örgütleme konusunda Amerika ve ingiliz konsolosları faaliyetlerini sürdürerken (12) iki üst düzey komutan ve 12 subaydan oluşan ve hedefi hazar Denizinde bir liman kenti olan Enzeliye ulaşmak olan bir başka Grup da Bağdattan irana getirmek üzere otomobille yola çıkmıştır.
Iranın Osmanlı sefiri olan ihtişam üs saltanın ifadelerine göre (13) ingilizler, iran da bulunan Rus askerleri kumandası general Baratofdan Rus askerlerinin daha önce işqal ettiği arazinin ingilizler tarafindan işqal edilinceye kader Rus askerlerini iran dan çekilmeleri için yarım etmesini istemişlerdir. Bu konuya dair ikdam Gazetesinde yayınlanan bir habere Göre (14) Baratot, Rus ihtilalinden sonra Urmiye de kalmış, subaylarının ve askerlerinin iaşesini sağlamaktan aciz ve Bolşeviklerden korktuğu için maiyeti ile birlikte birliklerine katılmıştır. Baratofun Mahiyetindeki subaylar, Ermeni ve Nasturilerin talim ve Terbiyesi il meşqul olmaktadırlar.
Rusyanın iranı tahliye etmesi uzun süredir hem Osmanlı topraklarında hem de iran içinde müttefiki olan ve Müstekil devlet olma emelleri taşıyan Ermeniler ve Nasturiler için hayal kırıklığına neden olmuştur. Ancak kısa süre içinde Rusyanın ingiltere doldurmuştur. Vl ordu kumandanı Halil Paşa, Vl Fırka kumandanlığına 1304.1918 tarihinde gönderdiği telgrafa(15) ; Osmanlı ordusu tarafından şimdiye kader Ermeniler karşı yapılan harekattan elde edilen tecrübeye gör eErmenilerin Rusların çekilmesi sonrasında takıncağı tutuma dair görüşlerini ve sonra için takip edilmesi gereken siyaseti de açıklamıştır. Buna göre Ermenilerin Ruslardan bekledikleri yardımın ve desteğin engellenmesiyle morallari tamamen çökecektir. Ermenilerin şu anda yaptıkları yıkım ve karşı koymaktan ibarettir ve küçük kuvvetle bunlara karşı başarı kazanmak mümkündür.
Söz konusu telgrafta ifade edildiğine göre; Ermeniler irandaki ingiliz, Fransız ve Amerikalılar tarafından himaye olacaklarını Ümit etmekdedir ve onlara iltihal etme fırsetını beklemektedirler.
2.Türk kuvvetlerinin Urmiye ve havalisine Dair Askeri Harekatı
 Rusların tahliyesi sonrasında Ermeni ve Nasturi çetelerinin faaliyetlerinin yoğunlaştığı bölge daha çok Urumiye ve çevresi olmuştur. VI ordu kumandanı Halil Paşa 13.2.1918 tarihinde Revanduz Grubu kumandalıına gönderdiği altı maddelik telgrafta (16) ,Rusların Üşünü, Pave, Savuçbulak mıntıkasını tahliye etmeleri üzerine Urmiye havalisinde Ermenilerin teşkilat yaptıklarına dair haber aldığını belirterek; gerek Rusların iranı tahliyesini nizami olarak anlamak ve gerekse iran dahilinde yapılan Ermeni teşkilati ve ingiliz teşebbüsatı, iranın hududumuzda mücavir mıntıkasındaki ahval ve erzak tedariki imkanı hakkında doğru malumat almak için Revandız Grubu Pave, Üşnü, Mergever, istikametlerine kuvvetli zabit keşfi kolları sürecektir. Emrini vermiştir. Bu keşif seferleri sırasında Ruslarla karşılaşmış durumunda kaşıf kol kumandanlarının yanlarında bulunduracakları beyaz bayrağı göstererek, genel vaziyeti gözlemlemek amacıyla memur edildiklerini söylemelerini, geri dönüşte Ermeni çetelerini pusu kurma ihtimalinin göz ardı edilmemesini (17) Miyandoab, Urmiye hattına kader ayrıca casuslar gönderilerek Ermeni teşkilatı, ordu kıtaatı hakkında bilgi elde edilmesini istemiştir. Halil Paşa, musuldan, VI. Fırka kumandalığına 12.3.1918 tarihinde gönderdiği telgrafta (18) ; Urumiye bölgesindeki Ermenilerin faaliyyetleri hakkında Ermenilerin tahti-ı işgali olmak üzere Orumiyeh cenubuna tecavüz etmelerine ehemiyet etmem. Yalnız ahaliye tehdid ve yağma için müteferrik çetelerin sarkıntıları ishtimal dahilindedir. Şeklindeki bir değerlendirme yaparak, alınacak tedbirle ilgili olarak ta buna ise bizim Üşnüyü işgal ederek ahaliyi himaye ve atlılardan istifade ederek bir veziyet almakla mani olabileriz. Demiştir. Üşnü bölgesinde Ermeni ve Nasturiler, Müslüman ahalinin evlerini yakmış ve Müslüman ahaliyi de katletmişler hatta karapapaklar gibi bölgede meskun bazı Müslüman Türkleri de kendileri ile birlikte harekete zorlamışlardır (19) Halil Paşa III. Ordu kumandalığına 26.3.1918 tarihinde gönderilen ve III. Ordu kumandalığından yazılan bir telgraf cevap olması muhtemel olduğu bildirilen başkumandalık vakalet-i celilesinden gelen 24.03.1918 tarih ve 4242 numaralı emri içeren telgrafta (20); Osmanlı devleti, özellikle Urumiye Gölü çevresindeki Ermenilerin faaliyetlerini engellemek için Azerbaycan da yerleşik Müslüman ahaliden oluşacak kuvvetlerle VI. Ve III orduların müştereken yürüteceği kars- Erivan istikametinde bir hareket başlatmayı kararlamıştır. VI. Ordu kumandanı Halil Paşa, III ordu kumandanlığına yapılacak müşterek hareket öncesinde Ermenilerin iran dahilindeki durumlarına dair verdiği bilgiler öğrenildiğine göre; iran veliahdi kumandasında Tebriz den hareket eden bir kısım iran kuvveti ile Ermenile rarasında Hoy da Çarpışma olmuş ve Ermeniler yenilerek kaçmaları üzerine bölgedeki Ermeni köyleri veliaht tarafından işgal edilmiştir. Urmiye nin ahvaline dayir VI.fırka kumandanı hayriden VI. Ordu kumandanlığına gelen 27.03.1918 tarihli ve iki ay önce Revandizden Urumiye”ye gönderilen ve yeni dönen iki Casusun ifadelerini içeren telgrafa göre (21); Urmiye de ahalinin elindeki silahlar Ermeniler tarafinden toplanmış ve bazı ahali silahlarını yerler gömmüştür. Urmiya de bir amerikan konsolosu ve bir de Fransız konsolos vekili mevcut olup, fransız konsolosunun Ermenilerin işine müdahale etmediği ve Amerika konsolosunun öteden beri Urmiyede ikamet eden zengin bir doktur olup ahaliden fakirler yardım etmiştir. Urmiyenin kuzeyinde haritada Üssi Peyan şerefhane olarak geçen mevkide Ruslar tarafından bırakılmış külli silah ve cephane olduğu ve Urumiyeden Marşımun (22) komutasında 1.000 Ermeni bölgeye hareket ettiyse de iran valisinin 1500 süvariden oluşan birlikleri karşısında mağlup olmuş ve Dilman istikametinde çekilmekte iken iki aşıretin saldırısına uğrayarak 500 ölü ve hayli miktarda da esir vermiştir. Halen Urmiyede ve Dilmanda 2.000 kader Ermeni mevcuttur ve Binların fransız ve rus tüfeği ile top ve iki makineli tüfenkleri vardır. (23)
Başkumandalık vekalet-i celilesinin emri il III ordu tarafindan van istikametine gönderilen III orduya bağlı ve başında Ali ihsan (Sabis) in bulunduğu IV kolordu Vanı ele geçrimiş ve (24) Saray ve başkale istikametinde Ermenileri takip etmektedir.(25). VI ordunun Urumiye istikametinde hareket etmek üzere tahsis edilen müfrezenin bir taburu da 5.4.1918 Rayatdan Hududu geçmiş olub Üşnü istikametinde, diğer üç taburu da Erbil ile Revandız arasında yürüştedir. Müfreze Üşnü de toplandıktan sonra Urmiye nin işgali için ilerleyecektir.(26) Halil Paşa XIII kolordu kumandalığı ve VI fırka kumandalığına gönderdiği telgrafta (27) vanın ele geçerilmesinden duyduğu memnuniyeti ifade ederek Van bölgesinden çekilen ermenilerin Urmiye civarindaki ermenilerle birleşemsi durumunda onları takipte olan VI kolordunun mühimmat açısından sıkıntıya düşebileceği ve bu sebeple VI fırkanın acilen Urmiyeyi işgal etmesini istemiştir. Bunun üzerine VI fırka kumandanı Hayri Halil Paşadan Urumiye deki ermenilerin şehri savunmak için yığınak yaptıklarına dair haberler aldığını bu bakımdan savuçbulaka bir bölük gönderilmesini talep etmiştir. Halil Paşa dan Urmiye ye deir III ordu ve bu orduya bağlı IV kolordu kumandalıklarına Urumiye bölgesindeki ermenilerin durumu hakkında 13.04.1918 tarihinde gönderdiği telgrafta (28), Orumiyeh de ingiliz ve fransız subayları kumandasında 3,4 bin ermeni ile 2 seri atışlı, ikisi adi olmak üzere 4 top, birkaç makineli tüfenk bulunduğu, ermenilerin ileri müfrezelerinin Urmiyenin 20-30 km Güneynindeki Han, Hazmlar Maşan, Sevlatide bulunduğunu ifade etmiştir. Ermeniler, ingilizler ordusuna iltihak etmelerine müsaade olunması için iran hükümetine başvurmuş fakat iran hükümetince silahları terk ettikten sonra buna müsaade edileceği cevabı verilmiştir. Bu dönemde Urmiya bölgesindeki ermenilerin Güney de Musul bölgesinde ingiliz kuvvetleriyle çarpışan Osmanlı kuvvetlerine saldıracağı yönünde istihbaratlar gelmeye başlamış ve bunun üzerine Urumiye – Dilman bölgesini ele geçirme görevi IV. Kolorduya verilmiştir. Kolordu 10 Mayıs 1918 de Üşnü den Urmiyeye doöru hareket etmiştir(29). Enver Paşa VI ordu kumandalığına 11.05.1918 tarihinde gönderdiği bir telgrafta;(30) ermenilerin Musul bölgesine saldıracakları yönündeki istihbarattan bahisle IV. Kolordunun Urmiye Üzerinde hareket ini emir ettiğini ve aynı zamanda bir fırkanın da Erivan-Culfa Üzerine yürümesini ve kafkas Hükümetinden izin beklemeksizin Tebriz hattının işgal edilmesini özleille rica etmiştir. Viordu tarafından Rayat ve Üşnü istikametinde Urmiyeye doğru askeri harekete hazırlanırken Nasturi Patriği Marşimun, VI Tümen komutnlığına bir mektub göndererek Osmanlı devletine bağlılıktan bahsetmiş ve Ruslar tarafından kandırıldıklarını ve kürtlere karşı kendilerini savunmak zorunda kaldıklarını söyleyerek aman adilmiş fakat kısa süre sonra Osmanlı kuvvetlerine  yeniden saldırmıştır.(31) IV kolordu 12 Haziran da Dilmanı ele geçirmiştir. Dilmanın ve Selams Ovasının Osmanlı kuvvetlerinin eline geçmesi üzerine kafkas cephesinden gelen Andranik, idaresindeki Ermeni kuvvetleri Culfa dan Aras Nehrini geçerek Hoy Üzerinden Güneye doğru ilerlemeye başlamıştır. Ermenileri amaci Tebriz bölgesine kader ilerleyen ingiliz kuvvetleriyle birleşerek Osmanlı kuvvetlerini mağlup etmek ve Kafkas cephesine geri dönmektir. Fakat Osmanlı kuvvetleri ermenilerin ingilizlerle birleşmesine izin vermeden mağlup ederek Aras nehrinin kuzeyine doğru çekilmek zorunda bırkamıştır(32) 22 Ağustos 1918 tarihinde sene Şehbenderliğinden başkumandalık Vekaletine gelen bir telgrafta (33); ingilizlerin kirmanşahtaki kuvvetlerini seneye getirdiği ve ingilizlerin Savuçbulak ve daha doğru harekete geçmek üzere oldukları istihabaratı verilmiştir. Bir müddet sonra ingilizleri Reşt- Urmiye hattına kader Ulaşmışlar ve Tebriz e 10 km mesafede Bazmiç Köyüne kader yaklaşmışlardır(34). Başkumandan Vekili Enver Paşa, 06.05.1918 tarihinde Kafkas cephesinde bulunan Üçüncü ordu kumandalığına gönderdiği telgrafta Günye Azerbaycan ve Tebrizdeki ermeniler ve ingilizlerin o havalide yaptıkları taşkınlıklara dikkat çekmiş ve mümkün olduğu kader süratle Tebrize kuvvetli bir kıtaat gönderilmesini ve bunun için kafkasdan Tebrize kader gelen tren yolunun ele geçirmesini istemiştir.(35) Pave de bulunan 46 istihbarat zabitlerinden 03.06.1918 tarihinde VI ordu kumandalığına gelen telgrafa gör (36) ; Osmanlı devleti birliklerinin Tebrize doğru yönlenmesi üzerine ingiliz ve fransız konsolosları şehri terk etmiş ve Tebrizdeki ermeniler de firar etmeye başlamıştır. Osmanlı kuvvetleri kıs sürede, Tebriz-i ingilizlerden önce ele geçirmiş daha sonra Meyane, Değmetaş, Karaçam, Türmençayı(37) mevkilerinde ingilizleri şiddetli muharebeler sonucunda günydoğuya çekilmeğe mecbur etmiştir.
Ingilizler, Rusların irandan çekilmelei sonrası bir tarftan Urumiye Bölgesindeki Ermeniler ve Nasturiler birleşerek Osmanlı Devletinin önünü kesmeyi hedefleyerek diğer taraftan Tahran-Kazvin yoluyla Reşt Vilayetini ordan da Hazar Denizi sahilinde bulunan liman kenti Enzeliye ele geçirerek deniz yoluyla Bakü ye ulaşmayı v dönemde şehri ellerinde bulunduran ermenilerle birleşerek şehri işgal etmeyi planlamışlardır. Ancak Reşt ileri gelenlerinden Mirza küçük han ile Gilanli Aka Ahmet Hanın önderliğini yaptığı, söz sahipleri arasında aka Seyid Abdülvahap,Aka Seyid Mahmut, Aka Hacı şeyh Muhemmed Hasan, Aka şeyh ali, Ak şeyh muhemmed hüseynin bulunduğu ve Gilan da ortaya çıkan Bazı Türk subaylarının da olduğu bilinen ormanlarda yaşamaları sebebiyle bu isimle anılan Cengeliler (Ormncılar ve ya Orman kardeşleri) hareketi bölgedek iermeniler ve ingilizlere karşı önemli mücadeleler vermiştir (38). Cengellilerin iran dahilinde Dağıttıkları beyannamelerde kendi amaclarına dair verdikleri bilgiye göre hedef; vatanlarinin hürriyet ve istiklalini fiilen geri almak ve iranlıların çevre Müslüman komşularıyla iyi geçinmesine engel olan ingilizlere karşı muharibe etmekten ibarettir(39).  Osmanlı Devleti, iranda ki meşrutiyet haraketleri zamanında ğn plana çıkmaya başlayan Mirza küçük hanı (40) Rus faaliyetlerine karşı henüz savaşın başından itibaren desteklemiş, rusların çekilemsi sonrasında da özellikle VI ordu kumandalığı vasıtasıyla silah ve değerli hediyeler göndermiştir. Kuvvetleri hakkında kesin bilgi bulunmayan Mirza küçük han önderliğindeki Ormancılar, ingilizlerin Reştden kafkasyaya geçmesi için önemli olan Müncil körpüsünün müdafaasında başarılı olmuş (41) ve Reştteki ingiliz bankasına el koyarak Reşt konsolosu MC Loren ve Yüzbaşı Növili Tutklamıştır (42).
Sonuç
Bolşevikler ihtilali sonrasında irandan rusların çekilmesi özellikle işgal altında olan ve Osmanlı devleti ile rusların her türlü mücadilesine sahne olan iran için rus, ingiliz, Ermeni ve Nasturiler tehlikesini daha da arttırmıştır. Çarlığın yıkılmasiyla birliği bozulan rus askerleri iranı tahliyeleri sırasında geçtikleri bölgelri yağmalamış ve evleri ateşe vermişlerdir. Savaşın başından itibaren rus ordusu içinde ye ralan veya rus orsusunun Anadolu içlerinden ricatleri sırasında onlarla beraber geri çekilib Urumiye bölgesine gelen bölgedeki soydaşlarıyla birleşen ermeni ve Nasturiler, rus ordusundak isilahları ele geçirerek Güney Azerbaycandaki Türklere saldırmışlar ve pek çok katliam yapmışlardır. Ingiltere ise hem kendisi için çok önemli bir sömürge olan Hindistanın günvenliği hemde Bakü petrollarinin ittifak güçlerinin eline geçirmesini önlemek amacıyla rusların çekildiği bölgeye asker sevk etmeye başlamıştır. Ingiltere, Türklerin rusların çekildiği boşalttığı bölge kendilerinden önce ele geçirmesini engellemek için Amerikan,fransiz konsoloslarının da yarıdımıyla Ermeni ve Nasturiler desteklemiştir. Hatta ermeni ve nasturi çetelerini eğilmek için bartof gibi rus ordusu bakiyesi komutanları para karşılığında istihdam etmiştir. Ermeni ve nasturilerin (İngilizce: Assyrian) özellikle Urmiye bölgesindeki Türk ahaliyi katletmeleri üzerine VI ordusu ve III orduya bağlı birlikler Urumiye ye doğru kuzeyden ve  Güneyden harekete geçerek bu bölgedeki ermeni ve Nasturiler mağlup etmiş ve Hoy istikametinde ileri hareket sürdürülerek Tebriz ele geçirilmişler. Ingiliz kuvvetlerinin Baküye denizden ulaşabilmek için Hazer Denizi kıyısında bulunan liman şehri Enzeliye yaptıkları taaruz Gilan bölgesinde bulunan ve Orman kardeşleri olarak bilinen,liderliğini Mirza küçün hanın yaptığı silahlı birlikler tarafından uzun süre başarıyla engellenmiştir. 30 Ekim 1918de Mondros Ateşkes Antlaşmasının imzalanmasve savaşın sona ermesiyle mütarekenin ilgili maddesi gereğince Osmanl kuvvetleri 1918 sınırının ötesinde olduğu tek bğlge olan Kuzey iranı böşaltmak durumunda kalmıştır.
Kaynaklar   
Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlıöı Arşivi (ATASE), klasör. 484, Dosya.1986,Fihrist.001-11
K.4334,D.573A,F237-024
K.3632,D.136 F.003
K.3632,D.136F.003-01
K.3632-D.136-F.004
K.1848D.99.F.001-68
K.1848 D.99.F.001-68
K.3632-D.136-F.029-04
K.3632-D.136-F.006
K.3632-D.136-F.006a
k.3632-D.136-F.009
K.3632-D.136-F.042
K.3632-D.136-F.012
K.3632-D.136-F.013
k.3632-D.136-F.013a
K.3632-D.136-F.021
K.3632-D.136-F.021-02
K.3632-D.136-F.021
K.3632-D.136-F.021-02
K.3632-D.136-F.028-04
K.2922-D.512-F.017-04
K.378,D.1505,F.30
K.2922,D.512,F.017
K.400,D.1575,F.003-10
Ikdam,29 temmuz 1334
Ikdan, 10 Eylül 1334
Tanin, 13 Eylül 1334
Sebil-ül Reşid, 5 Eylül 1334
Birinci dünya harbidne Türk irak-iran cephesi 1914-1918 Genel kurmay tarihi stratejik etüt başkanlığı yayınları, C,3,2,Ankara 2002
Balga Rafael: iran halkları el kitabi, yayın evi v eyeri yok,1997
Qasımov Musa, Birinci dünya Muharibesi illeri Büyük devletler Azerbaycan siyasei 1914-1918 yıllar, Adiloğlu neşriyat, Bakü 2001
Sarısaman sadık, iranli bir Türk lider mirza küçük han Türk dünyası tarih dergisi mayıs 1998
Sykes percy, iran Türkçesi harb-i umumide iran, erken-i harbiye umumiye istihbarat dairesi naşriyatı, istanbul 1341
Yüceer Nasır, birinc idünya savaşında Osmanlı ordusunun Azerbaycvan ve Dağıstan hareketi, Azerbaycan ve Dağıstanın bağımsızlığını kazanması 1918, Genel kurmay başkalnlığı yayınları, Genel kurmay basım, Evi, Anakra 2002   
Etek Yazılar
1- Nâsır Yücer, birinci dünya savaşında Osmanlı Ordusunun Azerbaycan ve Dağıstan Harekâtı, Azerbaycan ve Dağıstanın Bağımsızlığının kazanması 1918, genel Kurmay askeri tarih ve Etüt başkanlığı Yayınları, genelkurmay basın evi,Ankara 2002,s.15
2- Genelkurmay askeri tarih ve stratejik etüt başkanlığı arşivi (ATASE),klasör.484,dosya.1896,fihrist.001-11. Ayrıca ikdam,29 temmuz 1334,bundan sonra arşiv isimi zikredilmeycek.k.klasör, D.Dosya, F. Fihrist anlamında kullanacaktır.
3- Percy Sykes, iran tarihçesi harb-i Umumide iran-Erkan-ı harbiye – i Umumiye istihbarat dairesi neşriyatı, istanbul 1341.s.63.(bu kitab Percy Sykesin iran tarihçesi adlı inglizce kitabindan birinci dünya savaşı ile ilgili kısmından Türkiye Cumhuriyeti Genel Kurmay Başkanlığı istihbarat Dairesinde Yüz Başı Cemal tarfından terccüme edilmiş ve Osmanlıca olarak basılmış bölümdür.)            
4- K.4337, D573A,F237-024
5- K,3663, D129-276, F 006-01
6- K.3635, D136, F 003
7- K 3632, D 136 , F 004ğ
8- K 3632, D136 , F004                
9- Sincarlar; yezididirler ve Yezidiler genellikle Lübnan ve Musul civarinda yaşamışlardır ve şeytana taptıkları bilinmektedir. VI Ordu kumandanı Halil Paşa 5 şubat 1918 tarihinde Başkumandalık Vekaletine Gönderdiği Urmiyenin ele geçirmesi il belgede Urmiyanin işğalı için kuvvetleri sencer operasyonundan sonra bu harekete katılan askerlerin bölgeye sevk edilmesi suretiyle karşılanacağını bildirerek Sencearlar ile ilgili bilgilere yer vermiştir; Sencar hareketine başlamak Üzereyeyim. Alınan haberlerden ingilizlerin çöl tarikiyle Sencarlılara silah kaçırıldığı bildiriyor. Ihtimal ki Sencar da ümidden fazla bir mukavemete maruz kalabiliriz. Ordunun gerisinde büyük bir çıban teşekkül eden bu eşkıya yuvasını tamamiyle temizlemek için tahsis ettiğim müfrezeden fazla olarak elyevm en yakın Erbilde bulunan Kuvvetten istifade etmek icab edebilir. Belge için BKZ, K3632- D136, F004a
10- Musa Qasımov, birinci dünya muharibesi illerinde büyük devlrterin Azerbaycan siyaseti 1914-1918 YıllarŞ, Adilaoğlu Neşriyat, Bakü 2001, s9
11- Percy Sykes, a,g,e.s60
12- Ikdam, 10 Eylül 1334
13- K.1848 , D99, F001-68  
14- Ikdam, 10 Eylül 1334
15- K.3632- D.136-F.029-04
16- K.3632- D.136.F.006
17- K.3632-D.136-F.006a
18- K.3632-D.136-F.009
19- K.3632-D.136-F.042
20- K.3632-D.136-F012
21- K.3632-D.136-F013
22- Hirisityan Nasturiler çetelerinin önderidir
23- K.3632-D.136-F013a
24- K.3632-D.136-F021
25- K.3632-D.136-F021-02
26- K.3632-D.136-F.021
27- K.3632-D.136-F.021-02
28- K.3632-D.136-F.028-04
29- Birinci dünya harbinde Türk harbi irak-iran cephesi 1914-1918,genel kurmy tarihi ve Stratejik etüt başkanlığı yayınları, C.3.2. kısım, Ankara 220,s,548
30- K.2922 - D512 – F.017-04 
31- Birinci dünya haribinde Türk harbi irak-iran cephesi 1914-1918,s.546
32- Tanin, 13 Eylül 1334
33- K.378,D.1505,F30
34- Tanin,13 Eylül 1334
35- K.2922, D.512,F.017
36- K.400,D.1575,F.003-10
37- Taninm, 11 eylül 1334
38- Sebil-ül Reşid, 5 eylül 1334
39- Sebil-ül Reşid, 5 eylül 1334
40- Ülkesinin rus ve ingiliz işgalinden kurtarması için mücadele eden bir vatanseve rolam Mirze küçük han hakkında Türkieyde sadık sarısamanın Türk Dünyası tarihi dergisinin mayıs 1998 tarihli sayısında yayılan ve iranli bir Türk lider mirza küçük han adını taşıyan makalesi dışında arşiv belgelerine dayalı ciddi bir inceleme bulunmamaktadır. Söz konusu makalede mirza küçün hanın iranlı bir Türk lider olduğu makalenin başlığında vurqulanmakradır. Ancan iranın etnik yapısında dair çalışmaları olan Rafael balganın iran halkları el kitabi adlı eserine göre mirza küçük han Gilan eyaletinde yaşayan ve kendilerine Gilek denilen Etnik topluluktandır ve hetta mirza küçün han, Gileklerini milli kahramanıdır. Bkz.Rafael balga, iran halkları el kitabi,s.147
41- Sarısaman sadfık,A.g.m.s.21
42- Sarısaman sadfık,A.g.m.s.22

Türk Tarixi - Urmiye Xanlığı

Azərbaycan torpaqlarında yaranmış böyük xanlıqlardan biri Urmiye Xanlığı olmuşdur. Mərkəzi Urmiye şəhəri olan bu Xanlıq Xoy, Marağa Xanlıqları və Osmanlı imperatorluğu ilə yaxın Sınırda olubdur. Urmu Xanlığı da başqa Xanlıqlar kimi Yönətim cəhətdən mahallara bölünürdü. Xanlıqda Mərgəvər, Tərkəvər, Sumay, Ənzəli, Sulduz, Nazlı, Urmiye və s. mahallar mövcud idi. Urmiye Xanlığının əsasını Əfşar Türk tayfasından olan, Nadir şahın əmisi oğlu Fətəli xan Əfşar (1747-1763) qoymuşdur. Fətəli Xan Xanlığın ərazisini genişləndirmək siyasəti yeridir. Birləşdirmə siyasətinə Təbrizi ələ keçirməklə başlayan Fətəli Xan Xanlığın paytaxtını buraya köçürür. Bu Önləm strateji Önəm daşıyırdı. Çünki Təbrizdən başqa vilayətlərlə ilişgidə olmaq və onlara Yoxlama imkanı daha Gərçəkçidi. Təbriz Azərbaycanın Güney torpaqlarının Fətəli Xanın hakimiyyəti altında birləşdirilməsində bir tür mərkəz rolunu oynayırdı. Fətəli Xanın bu siyasəti onu Zənd tayfasının təmsilçisi Kərim xan Zənd və Qacar tayfasının başçısı Məhəmmədhəsən Xan Qacarla toqquşdurur. Fətəli xan onlara qarşı uğurlu  Savaş aparmaq üçün Birlik yaratmağa cəhd etsə də, buna nail ola bilmir. Ona görə də 1751-ci ilin sonunda İrəvan üzərinə qoşun göndərir. Lakin II İraklinin göndərdiyi Qazax və Borçalı Türklərindən ibarət qoşun dəstəsi İrəvan xanlığına köməyə gəlir. Birləşmiş Güclər Orumiyeh ordusunu geri oturdur.
Xorasanın Güneyində möhkəmlənmiş Kərim Xan Zənd 1752-ci ilin sonunda Urmiye Xanlığı üzərinə yürüş edir. Miyana ətrafındakı döyüşdə  Fətəli Xana məğlub olan Kərim xan Fars vilayətinə qaçır. Onu təqib edən Fətəli Xanın Gücləri Qəmşə adlı yerdə zəndləri yenidən ağır Yenməyə uğradırlar. Kərim xanın qardaşı İsgəndər Xan əsir alınaraq edam edilir. Bu zaman İranin Quzeyində möhkəmlənmiş Məhəmmədhəsən Xan Qacar da mərkəzi hakimiyyət uğrunda Savaşa başlayır. O, 1755-ci ilin yazında zəndlər üzərində Başarıya çatır və İsfahanı ələ keçirir. Kərim xan Şiraza qaçır.
Məhəmmədhəsən xan Güney Yönündə Ərdəbil və Lənkəran Xanlıqlarının ərazilərindən, eləcə də Muğan düzündən keçərək Qarabağa hücum edir. Şuşanın bir aylıq Başarısız Quşatmasindən sonra geri çəkilən Məhəmmədhəsən Xan əvvəlcə Təbrizi, sonra isə Urmiyenı tutur. 1759-cu ildə Məhəmmədhəsən xan öldürülür. Bundan Yararlanan Fətəli xan Təbrizə qayıdır və yenidən birləşdirmə siyasətini davam etdirir. 1759-cu ilin yayında Qarabağ xanlığı üzərinə yürüş Pənahəli xanın siyasi asılılığı qəbul etməsi ilə nəticələnir. Məhəmmədhəsən xanın ölümündən sonra İranda başlıca Gücə çevrilən Kərim xan Zənd isə yenidən fəallaşır. 1760-cı ilin Güzündə (Sonbahar)  Azərbaycanın Güneyinə hücum edərək Təbrizi Çəmbərə alır. ancaq bu Çənbərə uğursuz olur. 1761-ci ildə yenidən hücuma keçən zəndlər Qaraçəmən döyüşündə Yenirlər. Bu Yenilmək Fətəli xanı arxayınlaşdırır. Bundan istifadə edən Kərim xan Zənd güclü ordu ilə yenidən hücuma keçərək Urumiye şəhərini Çənbərə alır. Bu işdə bir sıra Azərbaycan xanları onun Arxadaşı olurlar. Urmiye igidliklə Qorunsada, 1763-cü ilin ortalarında Çökür. Fətəli xan əsir alınır. Kərim xan Urmiyenın Yönətiminə Rüstəm bəy Əfşara tapşıraraq geri qayıdır. Bu zaman Azərbaycan tarixi üçün Öyrədici olan “Şiraz qonaqlığı” adlı hadisə baş verir.
1763-cü ildə baş vermiş buOlay Azərbaycan tarixinin Üzgün olaylarından biri olub, Ulusumuz gələcək tarixində Üzücü rol oynayır.  Bir sıra xanları özünə Birləşdirməklə  Fətəli xan Əfşarı aradan qaldırmağa nail olan Kərim xan Zənd yeni bir hiyləyə əl atır. Öz müttəfiqlərini Başarını bayram etmək bəhanəsi ilə Şiraza qonaq aparır. Bu Qonuda tarixçi-ilsayarçi Mirzə Adıgözəl bəy belə yazır: “Kərim xan Fətəli xanı da özü ilə birlikdə götürüb mərhum Pənah xanla Darülelm Şiraza hərəkət edir. Yolda, İsfahan yaxınlığında, Fətəli xanla Kərim xan Zəndin qardaşı İsgəndər xanın vuruşduğu yerə gəlib çatırlar... Kərim xan Fətəli xandan soruşur: “Bu mənzili tanıyırsanmı, bu necə yerdir?» Fətəli xan da çəkinmədən cavab verib dedi: «Bəli, bu haman savaş meydanı və qorxulu mənzildir , İsgəndər xanın ömrünün günəşi burada batmışdır”. Kərim xan bu münasibətsiz cavabdan qəzəblənir... Dərhal Fətəli xanı axirətə, öz qardaşı İsgəndər xanın yanına göndərir”.
Kərim xan “qonaqlıq” adı ilə Azərbaycan xanlarını vətənlərindən uzaqlaşdırır. Onlar bir tür girova çevrilirlər. “Şiraz qonaqlığı” sonucunda Qarabağ və Qaradağ xanlıqları bir sürəc Kərim xan Zənddən asılı vəziyyətə düşürlər. Girov götürülmüş Azərbaycan xanları Kərim xanın çalışmasına baxmayaraq “qonaqlığın” gözqamaşdırıcı görünüşünə aldanmırlar. Müxtəlif yollarla buradan çıxmağa çalışaraq, xanlıqlarla əlaqələrini bərpa edirlər. Bir sözlə, “Şiraz qonaqlığı” istənilən nəticəni vermir.

Urmiye Şəhərindən gələn ışıqlar- Əsgərxan Əfşar Urəməvi

Urmiye Şəhərindən gələn ışıqlar- Əsgərxan Əfşar Urəməvi (Əbdolmalikı)
Urmiye (Urmu) şəhərı Qacar dövründə və Azərbaycan – rus savaşları əsnasından çox kəskin ( kritik )Oynama (rola) sahibimiş və Urmiyeli  siyasi adamlar o zaman önəmli Oynamalr (roller) oynamışlar . Rus ordusunun zəfərindən sonra Urmu şəhərı zəmanət kimin Türkmənçay və Gülistan Anlaşmalarinda göstərilmişdi və Urmu əyər Abbas Mirza Rusun tələb etdigi cərimələri{10krür tümən ( 5milion tümən ) } ödəməməmiş olsaydı Urmu şəhəri Ruslara verə bilirəmiş ( 1243 Köçsəl - Aysal İl) . Urmiye şəhərinin qabiliyətlı siyasət adamlarından biri Əsgərxan Əfşar Urəməvimiş . Bu siyasət adamı məmaliki məhsruse- Iranın o tarixə kimi birinci elçisi olaraq Fıransada mənsüb oldu . Qacar şahı ( Fəthəli Şah ) bu vəsiləilə istəyirdi Fıransız başçısı Napoleon ilə Ruslara Qarşı Anlaşma bağlayıb və onların sılah və savaş bilimlərindən faydalansın . Bu Çalişmalar finkoneştain anlşmasına nədən oldu , Ancaq təsüfki çox qısta bir sürə sonra Napoleon Ingiliıslərlə anaşmasından sonra tək tərəflı olaraq bu anlaşmanı dayandırdı . Əsgərxan Əfşar 1808dən 1810-a qədər Fıransada ıqamət etmışdır . Bəzi tarixçilər onun firamasunerı məhfillərlə əlaqədar olduğunu ıdia ediblər . Əsgərxan Əfşar əbdolmalkı 1249hcri qəmri Urmiye (Urmu) şəhərində Dünyasını dəyışıbdır ,qəbri Urmu Şəhərinin Ceneral məçidinin şəbıstanındadir . O mərhumun Xanımıda həmin yerdə gümülübdür . Həmin məçid Əfşar sərdarının xərcilə və evinin qunşuluqunda tikilmişdir . Əsgərxan xanımların ıctmaya əyaq açmasında dəyərli Oynam (rol) oynamışdır . nəzərə almalıyıq ki Əsgərxan məhələsi o zaman hindo məhələsi adlanırəmış və 1273 hecri qəməri yəni 24i l sərdari Əfşarın olumundən sonra digər Əfşar sərdarı ki oda təsadofən Əsgərxan Əfşar adıla məruf oymuş və kürd isyançılarla savaşda ( Dərəgiz çimən lərində ) şəhid olduqdan sonra Hindo məhəlləsinin dərvazasından şəhərə cənazəsi gətiriləndə olduqdan sonra , o şəhidin adı paydar qalsın diə Urmunun əhalısı tərəfindən adını Əsgərxanməhələsi ilə deyişdirilmişdir bu məhəllənin adı Əsgərxan Əfşar Əbdolmalikı ilə həç bir munasıbətı yoxdur .
Sözcük:
Köçsəl İl : Hicri ili
Aysal İl : Qəməri ili
Yazıçı: Urmulu Taymaz
http://tinyurl.com/6lahyxl 

Urmiye'li Türk Qoşar İsmaıl Ülkər və Yaşıl Şerı

İsmayıl Mədədi Osalı (ÜLKƏR) 15\05\1348 (08\08\1969) –ci ildə Güney Azərbaycanın Urmiyə şəhərində orta hallı bir ailədə dünyaya göz açdı. Mərhum atası Seyfullah, əməkli ədliyyə karməndi idi. Anası Nüsrət, ev xanımıdır. O, ilk, orta və mütəvəssitə dərslərini Urmiyənin "...Vəziri", "Azadi" və "13 Aban" oxullarında bitirdi. 1367 (1988) -ci ildə Binab Üniversitəsində Fars dili və ədəbiyyatı bölümünə girdi və 1371 (1992) -ci ildə məzun oldu. 1378 (1999) -ci ildə Türkiyyəyə gedərək, Ankara Gazi Üniversitəsində TÖMER (Türkçe ve Yabancı Dillər Öğrenim, Araştırma ve Uygulama Merkezi) diplomasını aldı. 1379 (2000) -cu ildə İzmir EGE Üniversitəsini qazandı və "Türk Dili ve Edebiyatı" Bölümü "Türk Lehçeleri ve Edebiyatları ana bilim dali"nda magesturatura (yüksək lisans) yapdı. 1382 (2003) -ci ildə Prof. Dr. Yavuz Akpınarın danışmanlığıyla yazdığı Mrağalı şairimiz "Bulud Qaraçorlu Sehend"in Hayatı ve Eserleri Üzerinde Bir Araştırma" adlı tezini Prof. Dr. Rıza Filizok, Prof. Dr. Ömerfaruk Huyugüzel, Prof. Dr. İsmail Aka"dan oluşan juri qarşısında müdafiə etdi. 1385 (2006) -ci ildə Bakı XƏZƏR Üniversitəsində Prof. Dr. Hamlet İsaxanlının elmi rəhbərliyi ilə Azərbaycan Dili (Türkcəsi) və Ədəbiyyatı bölümünün PH.D dərslərini keçirdi. 1387 (2008) -ci ildə "Məşrutiyyətdən Günümüzə Qədər Güney Azərbaycan Sərbəst Şer Gəlişimi (İnkişafı)" adlı dissertasiyasını (doktorantura tezini) müdafiə edəcək. Ülkər, mütəvəssitə tələbəsi ikən 1363 (1984) –cü ildən etibarən çeşitli Türkcə heca qalıblarında və özünə xas sərbəst formada şer süyləməyə başladı. 1370 (1991) –ci ildə "Rudəki" intişaratına verdiyi ilk şer kitabı "Günəş Tonqalı, Yalqız Bitki" iki il gecikdikdən sonra 1372 (1993) –ci ildə basıldı. 1377 (1998) –ci ildə "Buyur Addım At" adlı ikinci şer kitabı (Narənc Yayınları- Tehran) oxuyucularıyla tapışdı. 1383 (2004) –cü ildə "Bir Salxım Dan Yeli" adlı üçüncü şer kitabı (şair tərəfindən) nəşr oldu. 1386 (2007) –cı ildə "Sevda Yoldaymış" adlı dördüncü şer kitabı (Yaz Nəşriyyatı – Urmiyə) yayınlandı. Ülkərin beşinci şer toplusu və "Bulud qaraçorlu Səhəndin həyatı və əsərləri üzərində bir araşdırma" adlı tənqədi çalışması çapa hazırlanmaqdadır. İsmayıl Mədədi indilikdə Urmiyədə yaşayır. Urmiyə və Təbrizdə Azərbaycan və İstanbul Türkcəsi dərslərini (TÖMER) oxutmaqla məşguldur. Evlidir və "Araz", "Elay" adlarında bir oğlu və bir qızı vardır.

  İsmayıl ÜLKƏR
``Bir Salxım Dan Yeli`` kitabından

``YAŞIL``
Yağ yaşılım yağ!
Sinəmə sərpil sərin – sərin
Yağ yaşılım yağ!

Beyni ol başımın
Dol mənə yaşıl
Dol!
-
Əli kəsilsin su düşmanının
Beli bükülsün beton sevənin.
Gözü görməz olsun geydiyi qarasını
Görmək istəyənin
Yaşılın yarasını!
--
Gəl mənə yaşıl gəl
Ən uca ağacdan mənə ayaq ver
Ən bala butalardan mənə bir cüt
Əl!
-
Gül mənə yaşıl
Gül!

Arif Ghafouri, Kimliksizlik Yetənəyi olan birisi

Arif Ghafouri, Kimliksizlik Yetənəyi olan birisi
Güney Azərbaycanın hər bir bucağında, biliyurd masalarından tutun istadion oturacaqlarınacaq, Dünyalıq Anadilini Günü qutlayanılan anlarda, internetdə bir şaşırdıcı video gördüm. Məni, və ola bilər, başqa Azərbaycanlı Türkləri şaşırdan işlər təkcə Arif Ğəfurunun doğallıqdan üstün etdiklər və şö`bədələri dəyildir. Bizim yetənəkli Urmiye’li dildaşımız Türkiyə Türkcəsini çox yaxşı qonuşduqca, Anası ilə Telefon bağlantısında Anadili, yani Azərbaycan Türkcəsində danışmayıb, və başqa Azərbaycanlıların Farsca danışanda bəlli olan bir ərkək ləhcə ilə, Farsca qonuşdu!! Facebookda buna görə çoxlu analizlər və yorumlar yazılır. Ancaq məncə, Arifin nəyə öz anadilində danışmayıb için belə ehtimallar vardır:
- O öz kimliyini itirməsədə, İran sözü ortaya gələndə əl-ayaq itib, və kameralar qarşısında Farsca danışmaq zorunda qalmaq acı bir gərçək sayılır.
- Show TVnin "Yetenek Sizsiniz" verlişindəki aparıcılar da ARİF yox, bəlki AREFdən, onun Anadilində qonuşmamasının nədənini soruşmadılar. Ola bilər onlar da bilirlər Anadili unudub başqa dildə danışmaq hətta Türk bir ölkədə isə üstün bir yetənək sayılır! Əlbəttə belə açıqlamaq da olar: Arif öz anadilini Fars dilli tanıtdırmaq ilə, istəyib özünü daha yetənəkli bilindirib, yoxsa bir Azərbaycan Türkünün Türkiyə Türkcəsində danışmaq elə də çətin iş dəyil.
- Yuxarıdakı sözlər yanlış yoxsa şuxluq olsalar, Arifin işinin nədəni nə olabilər? Azərbaycan Türkcəsində danışmaq Türkiyə də, Farscasın İran Farslarına gülünc olduğu kimi, utandırıcı olursa, biz gərək öz fatihəmizi oxuyaq! Əlbəttə biz bir sıra gərçəklərə göz yummamalıyıq; yoxsa bu arada çox şeyləri əldən verəcəyik. Biz də öz dilimizi, Türkiyənin etdiyi kimi, yeni nəsilləriçin bir az incələyib incəltməliyik.

Urmiye’li, Türk Genc Arif Ghafouri Türkiye'yi şok etti

Urmiye’li, Türk Genc Arif Ghafouri Türkiye'yi şok etti

Yeteneksizsiniz Türkiyede yarı final yarışamsında Urmiye’li, Türk Genc Arif Ghafouri Türkiyeyi Şok etti.

Özellikle ilk yarışmadada Urmiye’li, Türk Genc Arif Ghafouri tam Türkiye ve iran da bulunan Türk insanini özel yeteneklerile hayran etmişdi ve şaşırmışdı. Acun ilicali adlı aparıcı dakikalarca ayakta kalarak Urmiye’li, Türk Genc Arif Ghafourini alkışladı.

Gerçekten Urmiye’li, Türk Genc Arif Ghafourinin yapdığı şov şimdiye kader yetenek sizsiniz Türkiyede birinci sırada yer alıyor.

Ancak ben kendim bir  Urmiye’li, Türk olarak bu şovun sonunda Arif Ghafourinin söyledikleri sözleri heç sevmedim. O zaman ki bir yabanci dilde kendisini ifa etdi. Bunu gösterir ki bu insane yetenklide olsa kendi varlığından yoksundur. Eminim ki iran sınırlarıdna bulunan Türkler ve özellikle Güney Azerbaycan Türkleri bu konuda benimle yakın bir döşüncede olalar!.

Urmiye Şəhərinin Yaddaşlari

Son illərdə Urmiye Şəhəri O biri Şəhərlər kimin Böyüyübdür Əhalisi artmış və Şəhər Hədən artıq Gənişlənibd və Şəhərin Əski Görütüsü Aradan getmişdir. Nəysə ki bəzi əski yörələrin adları örnək üçün: Mehdi qədəm, NovGeçər, ƏsgərXan, Şhər Çayı, Şix Təppə, Bənd, Əyalət və ... Türk Ulusunun dillərində deyilir.
Ancaq 50 il bundan öncə Urmu Şəhərinin Sınıları Əski Giriş Qapılarila tanınırdı. Bu Giriş Qapılarının Adların tanınmaz bir qoşar Nəznə Çəkmişdir. Bəlkə bəzi qocalarin yaddlarinda qalmış ola.
O Zaman Urmiye Şəhərində Maşın, özəlliklə Avtobus işlənilməzdi. Gəzintilər Yaya, Mal Ayağıilə Olurdu. ötəkdə Urmu Kəndlərində "Yelinka"  Deyilın Miniklər olurdu(indi Avtobuslar bu Miniklərin yerlərini tutublar). By Miniklər hər Gün hər köydən biri və bəzən ikisi Köylüləri Şəhərə Gətiridi. Köylülər AlVerlərini Eyləyib, işlərini Gördükdən sonra Axşam Çağı onlari Köylərinə qaytarardi.
Urmu Şəhərinin Yeddi(bir deyişlə Səkkiz) Giriş Qapısı varidi. Bir zaman mən o Giriş Qapılarının adı və hangi yerlərdə olduqlarini Məşhədi ibad ilati dilindən eşidib, bir yerdə yadda saxlamişdim. Indi bu qonuila ilgili aydınlıq gətirirəm:
- Balov Giriş Qapısı Dəmir Döyəndi(buna Görə ki orada Şəhərin böyük adamlari oturmuşlar)
- Əsgər Xan Giriş Qapısı Hamısı Xandi( burdan Bəndə və tərgəvərə gedirlər)- mehdi qədəm və Göl üstü, əyalət, Bələdiyə, Əsgər xana burda otururlar
- Nov Geçər ilə Qurd Şəhər! Handa bir Candi(Urmu da olan ermənilər burda yerləşiblər)
- Ərk Giriş Qapısı Bir cınqılana yandı(bura Qurd Şəhərilə Bazarbaş arasındadır) 
- Bazarbaş Girişi Qapısı Qızıl Tomandi(Burdan Nazliya, Baranduz, Xanaya Gedirlər)
- Hazaran, Xazaran Girişi Qapısı Gözərandi(buna görə ki 35 il bundan öncə Şəhərin Meyxanasi bu bölgədə yer alidri) – burdan SoyuqBulaq, Sulduz, Saqqız Şəhərlərinə gedir.
- Torpaqqala Girişi Qapısı, Yaxşı qala, Saatli, Çonqarali Körpüsünə gedir.  
Açıqlamalar:
Urmu Sözcüyü Sümercə bir sözcükdən alınıbdır. Ur Şəhər anlamında və Mu(miye) Cənnət, ədn, kültür, yağış, Gözəllık və ... anlamlarındadır.
Balov Giriş Qapısı ötəkdə Salmas Şəhərinə gətdiginə Görə ona Salmas Giriş Qapısı söylənirdir. 
Urmu Şəhərində işlədilən Ağırlıq ölçüsü üzərinə Sözcüklər:
Urmu Şəhərində Pot ağırlıq Ölçüsüyüdü. Pot ruslardan alınmış 16 KG  olur. Hər Pot -8 Həftə və hər həftə 4 dirəm, hər dirəm yarım KG olur. 
Urmu Şəhərində Ölçü üçün qullanilan başqa Sözcüklər:
Urmiye Şəhərində ötəkdə Buğdani tərəziilə çəkmək əvəzinə Özəl bir peymanəilə ölçüb, satardilar. Bu Qaba Çanaq söylənilirdi. Bu Qab qəlbir Formunda və bir az Dar və bir azda Qasnaği oca olurdu. Bu peymanə Ərəbcə Kil və Kilə(کیل و کیله) deyilərdi. 
Dəj, Dəjləmək: 
Buğda yığan zaman bir yerdə olaraq Qalmali olsaydi, onu Əl Dəyməmək üçün Dəjlərdilər. Dəjləmək taxtdan Düzəltilirdi Mala Formunda və üstündə özəl nişani olan bir alətilə olurdu. Bu alətilə yığılan Ətəyini Dəjlədikdə onun yerı buğda təppəciyinin ətəyinə Qalardi. Beləliklə ona əl vorulsaydi buğda Ağnayıb, gələrdi Dejin Pozulduğu bilinirdi. Dəj Sözcüyü Əl dəyməmiş, Bütün anlamlaridnadir. 
Xodkar(Xonkar): 
Buğdani Xonkar adlı ölçüilə alıb, satardilar. Xonkar ölçüsü Urmu Şəhrinə ayıd bir ölçü Sözlüyüdür. 25 batman v ə ya 75 KL olurdu.
Sənəf:
Yer, Əkin yerləri sənəfilə ölçülənilirdi. Üzüm Bağlari həm tənəf və həmdə Qana adlı bir ölçüilə bəlirlənir. Qana Mov Ağacının kənarinda olan Dərin arxlara deyilir.    
Sözlüklər:        
Yörə = bölgə, məhəllə
Qoşar = Şair 
Yaya = Piyada
Köy = Kənd
Arqapan(Arı Qapan) = Göy, Sarı Rəngli, Qaqadan kiçik bir Qoşdur.
El qoşu: Ov Qoşu, maki tərəfində çox olur.
Ocu biniq = uzun adama deyilir
Öd = Çalğı Aləti
Bulama = Ağızı bişirib normal südilə qatarlar. Çox dadlı olur.
Palanli Qəcır = Sar Quşu
Pəxlən = QızılQaz, Flamingo, bir Tür uca qıçlı Qoşdur
Pohrəbal = yazın çiçəkli vaxtinin balı
Çalağan = Qırğı, vulture
Dolax = Baldira Dolanilan Navar.
Saqqa Qoşu = Qotan. Bu qoşun alət demdiginin altidna bir kisə var. Deyilir ki o kisəni suilə doldurub, dağ-daşlardaki yalaqlara(Çöxür) Tökər. O biri qoşlar gəlib içərlər. Odur ki adı saqqa Qoşudur. 
Sirkə = bit Toxumu
Qəayıl = tutu qoşu, Sığırmçın, dəstəilə oçarlar. 
KalaSüd = ilk Süd Ağızı, Ağöz. Bunu üç günədək heyvanin balasina versən xəstələyər.
Kələnti = uzun dəstəli yekə oraq, ayaq üstdə durduq halda işlətmək olur, tırpan, tırpıntı və malağan da deyilir.
Gecə Qırovi(olmaq) = Şəbkör olmaq.
Lepik = köhnə, işdən döşmüş ayaqqabı
Qaynaq: Ərəb Əlifbasında El Dili Dərgisi, mir Sadiq Hidayət latincə çevirən Urmulu Umud

Urmiye hakkinda bir Türkiye Türkcesice Şer

Allah’ın hediyesi bağ-ı İrem’dir vatan,
En güzel sevgilidir, cân’a Hürrem’dir vatan,
Çiçeği misk-ü amber, suyu ruha şifadır,
Mukaddes, bereketli ve muhteremdir vatan.


Urmiye’den üzümü, Amasya’dan Elmayı,
Gazipaşa’dan muzu bize verendir vatan.
Ah vatan! güzel vatan, sana kim kul olmasın,
Yüreğime sevgiyi doldurandır vatan.
Kaynak: 

Ali Yıldız
http://www.facebook.com/alisusmazseyfeli

Güney Azərbaycan – Urmiye Gölü Qoşuqu

Bir Damla Göz Yaşi, Xəlt Eyliyin
Siz Allah Su – Suzdu, Urmu Gölü
O Qədər Su – suzdu Qəlbi Yanırı
Bir Ovuc Su Tökün, Urmu Gölünə
Bu Gün Ağrısı, Dünya Böyüncadir
Yer- Göy Unudubdu Onu Doyunca
Qanımız Qorusun! Göl Quruyunca
Gəlin Biz Tökək, Urmu Gölünə
Ağlayaq Hədiyyə Edək Göz YaşLarini
Bəlkə Can Verək Biz, Urmu Gölünə
Ürəyin Yanmayir! Ağliya Bilmirsən!
Qan Verək Damardan, Urmu Gölünə
Bu Gölün Qazlari Hayana Getdi?
Yam Yaşıl Yazlari Haraya Getdi?
Keyfinin Sazlari Hayana Getdi?
Su Verək Sazlansin Urmu Gölü
Yabancı Baxacaq, Özgə bu gölə 
Yanmasa Doğma özü, Urmu gölünə
Hardasan sən Ey, Gölün Sahibi?
Yabancı Xor Baxar Urmu Gölünə
Gəlin Ağlarkən, Biz hədiyyə Edək
Bu Qan Göz Yaşın, Urmu Gölünə
Təhqir Bəsdi, Gəlin Gəlin Amandi
Xar Olmaq istəmə, Urmu Gölünə
Bilmədim Hansı Əllər! Çayları Kəsdi
Günah Bəs Nəiyimiş, Urmu Gölünə
Bulaqlar Qurudu, Nə Bərə bəsdi?
Minas Dağı Dağlar, Urmu Gölünə
Bu Şah Rejiminin, Şah planidir
Bağılasın Yullari, Urmu Gölünə
Bir Cəllad Rejimi, Kübra İlandi
Zəhrin Calasin, Urmu Gölünə
Yəzid İmamlari, Su-suz Öldürdü
Yaxın Su-Suz ölür, Urmu gölünə
Əgər Müsəlmansiz? Rəva Görməyin
Bir içim Su Verin Urmu Gölünə

Urmiye Gölünün Güney Bölgəsi gələn ilədək quruyacaqdir

Batı Azərbaycan Çevrə Örgütnün BaşBaxaninin verdiyi Xəbərlərə Görə Yağışın az Yağması əyər davam edirsə Urmiye Gölünün Güney Bölgəsi Gələn ilədək Quruyacaqdir. 
Mühəndis AbbasNejad Batı Azərbaycan Çevrə Örgütünün Başbaxani Urmiye Gölünün Durumu ginəd gərginləşdibidr və zaman içərisində daha gərginləşəcəkdir. Onun verdiyi söz ki Xəzər Dənizindən Urmiye Gölünün Su Gətirmək Plani necə oldu? Belə yanıtlayıb ki belə bir plan söz qonusu dəyildir və imkansiz bir plandir. Abbasnejad belə deyib ki Urmiye Gölünün Qurumasinin Qarşısını almaq üçün yurudulən planlar davam edir...
O sözylədi ki Qış Sürəsində olduğumuz üçün Urmiye Gölünün Su əldən Verilməsi və Buxar olamsi bir az azalibdir və Urmiye gölünün Suyunun Qırmızı rəngə çevrilməsidə aradan getməkdədir!
Batı Azərbaycan Çevrə Örgtünün Başxani belə deyib ki: bir neçə Çaydan Urmiye Gölünədə Su Tökülür!
Abbasnejad Urmiye Gölünün Qurumasinin ən önəmli Səbəblərini Yağışın Az Yağması Sayarkən Urmiye Gölünə tökülən Çaylarda Baraz(Sədd) Vurmasini 20% olaraq bu Çevrə Fəlakətinə önəm verib! O deyib ki bu il Qışda heç bir Yağış Yağmayıbdır. O Deyib ki sonu yeddici (Həftə)lərdə yanlız 1-2 Gün Qar Yağıb ki belə bir Qar Yağmalar Urmiye gölünün Qurumasina Qarşı ola biləmz. 
Urmiye Gölü hər ildə 5 milyard MetrM Suyua ehtiyaci var. O deyib ki indiki durudma Urmiye Gölündə yanlız yosunlər Yaşaya bilir.

Qar Yağır ve 727 Uçaq Urmiye Şəhərində Düşür

Ele qar yağırdı ki göz gözü görmedi
Seher evden çıxandan beri, axşama qeder qar yağışı ile gözel bir gün yaşadıq ayağımızın altı qar, başımızın üstü qar, Urmiye Gölünün üstüne yağan qar oldu.  

Gece oldu. denizin batı böyründe Urmusu,Xoyu, Sulduzu, Qoşaçayı qara burunub gecenın sessizliyinde qar yağır dene dene mahnısın dinleyerek ağ çiçek kimi düşen qarların yağışını izledi ve Tehrandan Urmiye Şəhrinə çıxan  727 sayılı uçuşun yolcuları, çöllerimize yağan hesretimize yağan Urmiye Gölüne yağan qarın şenliyine qatımağa yaxınlaşırdılar

Qar yağır
Qar yağır Ellere ağ ipek kimi
Qar yağır tellere ağ örpek kimi
Qar yağır çöllere ağ çiçek kimi
Qar yağır 727 e ağ örpek kimi
Qar yağır hesretimize....  

Bu günün qar şenliyinde Aramızdan köçen 727 sayılı uçuşda olan Vetendaşlarımızın ailesinin başı sağ olsun. Azerbaycan Başın Sağ olsun gözel ailenden 70 nefere yaxın insanı itirdik
Qaynaq

Urmiye Şəhərindən Gələn işıqlar - Mirzə Həbib Ağazadə

Mirzə həbib Urmiye Şəhərində olan ayrımlu tayfasından və 1262 günəş iləilə Urmiye şəhərində dünyayə Göz açmışdır . Anası gündüzlü tayfasına Sayılır. 1283 günəş ilində Urmu Şəhərinin aydınlarıla birgə Fəryad ( hayqırış ) gündəligin Yaymışlar , həmən gündəligdən sonra Fərvərdin adıla Yayımlanırdı. Mizə həbib nəşre məarif cəmiətin Yaratdi . Bu cəmiətdə mirzə Mahmud qəznəvi , Mahəmmud Əşraf zadə , Sadiqzadə çalışırdılar , həmin gündəlikdən sonra istibdad tərəfindən yazarlarına qarşı basqı atırıldı o cümlədən hac Moəidoltocar، Məhəmməd zəhtab , hac Nazim Qarabağı , Mirza Əli Əsgərabadi və Əbutalb Əlizadə çoxlu əzıətlər çəkdilər . Rus ordusu Urmiye Şəhərini  işğal etdıkdən sonra rəhmətlik sadiqolmolk ( məarif idarəsinin başxanı ) dara çəkdi , rəhmətlik Qəznəvi və əşrəf zadə Avrupaya qaçdılar və Ağazadə Osmanlı kunsulusluquna pənah apardı və sonralar Tehrana köçdü . 1297günəş iliilə 500 Təbrizli mucahidin başında olaraq Şərəfxana bəndərini basıb və oranı Rus ordusundan geri aldı . Bu zaman mirzə həbib Xiyavani hökümətində Azərbaycan firqəsinin mərkəzi kömitə sində üyə olmuş . Bu fəth və ondan ələ gələn sursat və Ğənimət Təbrizi 6 ay Qorumuşdu  . Həmçinin erməni ordusunun Xoy şəhərini almasından qorudu . Fərvərdin gündəligi ki Xiyabani zamanında Urmiyedə və Türkcə Yayımlanırdı bu firqənin Urmuda olan rəsmi nəşriəsimiş . Rəhmətlik Mirzə həbib Ağazadə 1339 günəş ilində dünyasın dəyşdirmişdir .
Urmulu Tayamz