Doktor Cavad Hey`әt 86 Yaşındadır

Sayqı vә vican borcu: Doktor Cavad Hey`әt 86 yaşındadır
Mehran Baharlı
Bu yazı TRT Türki düşәrgәsindә yayınlanmışdır:
http://tinyurl.com/3dnm3g6
İran vә Güney Azәrbaycanda modern anlamda Türk milli şuurunun oluşması, Mәşrutә Hәrәkәti vә Âzâdistan olayı ilә iligili olmayıp, bunlarla başlamamışdır. Bu hәrәkәtlәrin hәr ikisi dә İran mәrkәzli hәrәkәtlәr idilәr v heç biri Türk`ü millәt vә Azәrbaycan`ı vәtәn olaraq tәmәl almamışdı. İran vә Güney Azәrbaycanda modern Türklük milli bilinclәnmәnin ilk aşaması, M. Ә. Rәsulzadә`nin 1911 ilindә “İran Türklәri” kitabını yayınlaması ilә başlamışdır. Ardında “İttihâd vә Tәrәqqi” vә “İttihâd-i İslam”ın Güney Azәrbaycanda etginliklәrinin yanqıları vә İran-Güney Azәrbaycanda modern Türkçülüyün atası olan Tağı Rәf`әt`in ortaya çıxması ilә davam edip, bәlli ölçüdә kitlәsәllәşmişdir. Yeni oluşmaqda olan Türk milli bilinclәnmәsi Sovyetlәrin ortaya çıxışı ilә vә bu devlәtin Türk milli kimliyini danaraq vә torpağı tәmәl alaraq oluşdurduğu Kilasik Azәrbaycançılıq ideolojisi sarısından qısa sürәdә sıxışdırılmış vә yeyinliklә sönmәyә üz tutmuşdur. İkinci dünya savaşı sonrası S. C. Pişәvәri`nin öndәrliyindә qurulan “Azәrbaycan Milli Hökümәti” yıxılınca, Türk milli bilincinin gәlişim vә evrimi dә bütünüylә durma nöqtәsinә gәlmişdir. Ondan sonra arada 35 illik uzun bir sәssizlik vә qopma dönәmi yaşanmışdır. İran vә Güney Azәrbaycanda Türk milli bilincinin ikinci aşaması vә ya dirçәlmәsi 1979da Varlıq Dәrgisinin yayınlanması ilә başlamışdır. Bu târixi olay vә dönәmәc, özәlliklә Doktor Cavad Hey`әt, Doktor Hәmid Nutqi vә Doktor Әli Kәmali`nin adlarıyla bağlıdır. Varlıq`ın ortaya çıxmasıyla Güney Azәrbaycan vә İranda Türk milli bilinci sağlam tәmәllәr üzәrindә yüksәlәrәk dәrinlәmәsinә kök salmış, târixdә bәnzәri görülmәmiş vә geri dönülmәz bir biçimdә kitlәsәllәşmişdir.
Bugün mәn sayqı vә vicdan borcu ilә bağlı olduğum Varlıq ekipindәn böyük bir insan, Doktor Cavad Hey`әt vә әsәrlәrini tәqdirlә anmaqdayam. Târixi şәxsiyәtlәrin dәyәrlәndirilmәsi, etdiklәrindәn daha çox, onların etgilәri tәmәlindә yapılmalıdır. Bugün İranda Türk xalqının özünә qayıdış sürәcindә yapılan hәr şeydә Doktor Hey`әt`in izini görmәk mümkündür. Yeni Türk vә Azәrbaycan târixinin son dönәmi onun adı ilә ayrılmaz bir biçimdә bağlıdır. Doktor Cavad Hey`әt`in bir bilim adamının titizliyi ilә yazmış olduğu sağlam yazıları, yaxın târiximizdә başqa kimsәnin yapamadığı ölçüdә Türk xalqının özünü necә idrâk etmәsini etgilәmiş vә ona biçim vermişdir. Onun da ötәsindә, bu alçaq könüllü yazılar, İran vә Güney Azәrbaycanda Türk kimliyinin yaşadılmasını güvәncә altına almışdır. Doktor Cavad Hey`әt`in yazdığı mәqâlә vә kitablar, yalnız incәlәdiyi qonuları әlә alan birәr araşdırma mәqâlәsi vә ya kitabı deyildir. Bunlar Türk xalqı vә Azәrbaycan`ın kimliyi, әdәbiyatı vә mirâsı ilә ilgili bir biriylә bağlantılı qocaman bir dizinin parçalarıdır. Bunlar birәr anımsatmadır, birәr yolçuluqdur, birәr savunma vә e`tirazdır. Doktor Cavad Hey`әt`in Varlıq Dәrgisi-qurumunu sorumluluqla yaradıp ayaqda tutabilmәsi isә, uzaq görәnli bir vizyonun dәhâsıdır. O, qurduğu Varlıq Dәrgisi vә çox yönlü qәlәmi ilә İranda yaşayan Türk xalqına milli bir gәlәcәyin tәmәllәrini atmanı başarmış, bu ölkәdә köklәri qurutulmaq istәnәn әski Türk dili vә varlı kültürünün xalq vә aydın kitlәlәri arasına qayıtması vә yayqınlaşmasına nәdәn olmuşdur. Doktor Hey`әt`in gündәlik qısır siyâsi polemiklәrә girmәdәn, qarınca kimi işlәmәsi, insanlarda Türk dili vә kültürünә qocaman bir ilgi vә çәkimin yaranmasına nәdәn olmuşdur.
Böyük insanların davranış vә eylәmlәri gәnәldә bilincli vә istәnilәn amaclara yönәlik olar. Ancaq ortaya çıxan sonuclar, hәmişә bu amacların doğrultusunda olmayabilir. Buradakı istisna, Doktor Cavad Hey`әt kimi dâhilәrin yapdıqlarıdır. O istәdiyini bilmiş vә bildiyini yapmışdır, yapamayacağını da istәmәmişdir, aşırılığa heç qaçmamışdır. Doktor Cavad Hey`әt`in yapdıqlarını boşluqda deyil, mәtndә oxumaq gәrәkir. O heç bir vaxt açıqca ucuz siyâsәtә qatılmadı. Buna qarşın bir çox Türk vә Azәrbaycanlı siyâsi vә tәşkilatın son yüz il İran`ında başaramadığı işlәri tәk başına başarabildi. O Türk`ün milli kimlik vә Azәrbaycan`ın mәdәni varlığı sağlam tәmәllәr üzәrindә dikkәlmәdikcә siyâsi alanda öz xalqı vә yurdunu qurtaramayacağına inanaraq, әn doğru mucadilә yolunu seçdi. O, bilincli olaraq Türk xalqına solunum (nәfәs) yolu açmaya, onu dışarıya çıxartmaqla uğraşmış, yaşamaq üçün bir ortam yaratmaya çalışmış vә bu mucadilәni dә ruh gücü vә çәlik bir irâdә ilә başarılı sonuca vardırmışdır. Bu, yaxın târiximizdә tayı görülmәmiş bir olaydır. O bir düşünür olaraq, çoxlarına umudsuz gözükәn bir ortamda yeni bir savaşım başlatmış vә onu da başarıyla utquya aparmışdır. Doktor Cavad Hey`әt İranda aşağılanmış, dili vә kimliyi әlindәn alınmış Türk xalqının târixindә yeni bir dönәm açmaq üçün mucadilәyә atılmışdır. Doktor Cavad Hey`әt`dә şaşırdıcı başqa yönlәr dә vardır. Modern bir milli varlıq olabilmәsi üçün, uyduruq tәmәllәr üzәrinә qurulmuş vә Türk xalqının gәrçәk bir millәt olaraq gәlişmәsini әngәllәyәn Azәri vә Azәrbaycanca kimi kimliklәrin, habelә geçmişdәn qalan bir sıra zәrәrli siyâsi gәlәnәklәrin qaldırılması ya da әn azı qıraqlanması (marjinaşdırılması) gәrәkirdi. Doktor Cavad Hey`әt, yılmaq vә qorxmaq bilmәyәn bir yaradıcılıqla yaxın târiximizdә heç kimsәnin gәrçәklәşdirәmәdiyi bu idealları gәrçәklәşdirmәni dә başarmışdır.
Doktor Cavad Hey`әt eşsiz kişiliyi ilә bütün insanların sayqısını qazanan, ciddiyәti ilә hamını özünә inandıran, gәlәcәk quşaqlar üçün sağlam tәmәllәr atmağa uğraşan bir millәt yaradıcısı vә olqun vә kamala yetişmiş zәkası ilә millәtinin ortasında yaşayan bir bilgәdir. O İran vә Güney Azәrbaycanda yaşayan Türk xalqına Türk olduğundan, târixindәn vә dilindәn dolayı özünә güvәnmә vә dayanma duyqusunu aşıladı. Bu üzdәn dә yeni Türk gәncliyi, Doktor Cavad Hey`әt`in әsәrlәrinә vә mucadilәsinә heyrandır. Çünkü onda öz kimliyi vә özgürlüyünü sevәn, bütün xalqlar üçün sәmbol olaraq qalacaq güclü bir kişiliyi görmәkdәdir. Mәnim üçün isә Doktor Hey`әt, sorumluluq duyqusu vә mәdәni cәsarәt ilә durmadan çalışan, әsin qaynağı  vә örnәk olan, mәdәni çalışmalar vә sürәkliliyin önәmini göstәrәn, öz millәti vә insanlıq âlәminә bәslәdiyi sevgi ilә bir dâhinin nәlәr yaradabilәcәyini hәyәcanlı bir sәhnәdә seyr etdirәn ulu bir insandır. Onu işi, mәnim Türk ayrıcalığını anlama vә yazmaya başlamamda önәmli rol oynamışdır. Doktor Cavad Hey`әt uşaqkәn mәnim qәhrәmanlarım arasındaydı. Mәn bugün dә onun heyranları arasında bulunmaya davam edirәm.

Biz bir Türk sorunun var olduğunu tәsbit edәmәdik

Biz bir Türk sorunun var olduğunu tәsbit edәmәdik

Mehran Baharlı
Üzülәrәk biz İranda bir Türk sorunun var olduğunu tәsbit edәmәdik, onu bir siyasi güc mәrkәzinә çevirәbilmәdik. Biz xalqın kәndiliyindәn başlatdığı Haray Haray mәn Türkәm ayaqlanmasını sürdürәbilmәdik, onu İranın siyasi atmosferindә unutdurduq. Mәn burada İran mәrkәziyәtini әldә etmәkdәn danışmıram. Mәnim sözlәrim Azәrbaycan mәfhumu vә ya Türklük qavramı ilә dә ilgili deyildir. Son yüzildә, İran, Türkiyә vә Iraqda Kürd hәrәkәtinin başardıqlarını, bizim İranda başaramadıqlarımızın özәtidir. Mәn Türk sorunun, Türkiyә vә İrandakı Kürd hәrәkәtlәrin tәrsinә, İranın siyasi mәsәlәsi halına gәtirәmәdiyimizdәn, onu sürәkli qılamadığımızdan danışıram.
Biz xalqdan qopuq olmamanı öyrәnmәliyik, hәrәkәtin sürәkliliyinin siyasi vә tәbliğati alanlarda yollarını tapmalıyıq. Siyasi quruplar xalqdan qopuq olsalar, onların istәk vә ehtiyaclarını anlamaz vә sonucda xalqı gәrәkdiyindә hәrәkәtә geçirәbilmәz, yanı bizim indi içindә bulunduğumuz durum. Xalqdan amac, İran vә Güney Azәrbaycanda yaşayan Türk xalqıdır. Milli demokratik hәrәkәt, Güney Azәrbaycan vә İranda yaşayan Türk xalqının milli haqlarını demokratik yollarla әldә etmәyә çalışan bütün güclәrin toplusudur. Biz isә bu güclәri oluşduran aydınlar, düşünürlәr, siyasi aktivistlәr vә .... dir.
Bu durumun ortaya çıxmasının başlıca sorumlusu xalqımızı parçalamaya çalışan paniranst-İrançı, Kilasik Azәrbaycançı vә Turanı qurtarmaq peşindә olan gәrçәklәrdәn qopuq Türk aydın vә aktivistlәrdir. Kilasik Azәrbaycançılar vә Turançıların milli demokratik hәrәkәtimizi sapdırmalarına bundan artıq izin verilmәmәlidir. Türk xalqı milli haqlarına istәr bağımsızlıq olsun istәr federalism olsun, belә sapıq vә marjinal düşüncәlәri әlәmәdәn yetişәbilmәz. Demokratik Türkçülük İranda yaşayan Türk xalqına hәm gәlәcәk hәm vәtәn qazandıracaqdır, ancaq hәm Kilasik Azәrbaycançılıq hәm dә Turançılıq bu ikisini Türk xalqından әsirgәyәcәkdir.
Buna rәğmәn gәlәcәk bizimdir. Çünkü biz acı vә rahatsız edici bu gәrçәklәri görüp var olan sapma, yanlış vә әksiklәri düzәltmәkdә qәrarlıyıq. Yuxarıda bu acı vә rahatsız edici gәrçәklәr, әksik vә yanlışlardan ikisinә dәyinmişәm. Bunlar bәrtәrәf edilmәdәn gәlәcәk, geçmişdә olduğu kimi bizim olamaz.
------------------------------
1-Mәncә insanların özgürcә görüş bildirmәsini, hәlә siyasi analizlәri qışqırtıcı (tәhrikamiz), xeyri olmayan vә ixtilaf yaradan kimi adlandırmaq çağımıza uymayan davranışlardır. Biz artıq gәrçәkdәn totaliter anlayışı tәrk etmәli vә düşüncәlәrdәn qorxmamalıyıq. Düşüncәlәri özgürcә bildirmәk, bildirmәni öyrәnmәk vә bildirilәn fәrqli düşüncәlәrә dözüm vә sayqı göstәrmәk isә, son dәrәcә xeyirlidir. Bu davranışlar ixtilaf deyil, gәrçәk vә qalıcı birlikdәliyin tәmәli sayılır. Dünya dәyişir vә bizim dә er gec bu dәyişimә vә başda düşüncә özgürlüyünә sözdә vә yalnız laf olsun diyә deyil, içdәn inanmamız vә sayqı göstәrmәmiz gәrәkir.
2-Mәnim yuxarıdakı istatusum tәhrikamiz deyildir, bir entelektüel uyarı vә dürtü nitәliyindәdir. Bu görüşlәr Türk milli demokratik hәrәkәtinin caydırılması deyil, tam tәrsinә onun düzgün doğrultusunu bәlirlәmәk üçün söylәnәn sözlәrdir.
3-İddia edilәnin tәrsinә İranda yaşayan başqa Türk qurupları diyә bir şey yoxdur. Bu söylәm Türk xalqının düşmanlarının tasarısıdır vә üzülәrәk bir sürü Kilasik Azәrbaycançı, Turançı vә panİranist Türklәr tәrәfindәn dә mәnimsәnmişdir. Mәn bu yanlış görüşü Türk xalqına әn zәrәrli vә әn tәhlikәli görüşlәrdәn biri olaraq görürәm. İranda tәk bir Kürt millәti, tәk bir Türkmәn millәti, tәk bir Fars millәti, tәk bir Әrәb millәti olduğu kimi, tәk bir Türk millәti dә vardır. İranda çeşitli Kürt quruplarının varlığını iddia edәn, tәk bir Kürt millәti olduğunu dananlar, nә qәdәr Kürt xalqı vә Kürdüstana zәrәr verdiklәri kimi, İranda tәk bir Türk millәtinin var olduğunu vә onları çeşitli Türk quruplara bölәnlәr dә Türk xalqı vә Azәrbaycana zәrәr verirlәr.
4-Türk dünyası isә bu qonu ilә tәmәldәn heç bir ilgisi yoxdur. Çünkü Türk dünyası tәrkibindә olan Türk kәlmәsi, bir dillәr vә millәtlәr ailәsinin gәnәl adı olup әslindә Türkül vәya Turkic qavramı qarşılığında qullanılan yanlış bir adlandırmadır. Oysa mәnim yazım İran vә güney Azәrbaycanda yaşayan Türk xalqı (etnik-milli qurupu) ilә ilgilidir. Bu anlamda da Türk, Türkmәndәn bilә ayrı bir etnik-milli qurupdur.Turan Birliyini qurma ülküsü isә mәncә, İslaviyan vәya Latin birliyini qurma kimi bütünüylә absurd bir düşüncәdir.
5- Azәrbaycan vә Türklük qavramları arasında nә ziddiyәt vardır nә eyniyәt. Çünkü bunlar kateqoriyal olaraq iki ayrı alanla ilgilidirlәr. Azәrbaycan bir coğrafi ad vә kimlikdir, Türk isә bir etnik-milli ad vә kimlik.
İranda tәk Türk xalqının varlığını danmaq, onu çeşitli Türk quruplarına vә qovmlarına bölmәk, habelә onun tarixi milli adını Türkdәn başqa şeylәrә (İranlı, Azәri, Azәr, Azәrbaycanlı, ....) dәyişdirmәk, İrançılıqla Fars vә başqa sömürgәçi oyunların fәrqli vә tәhlikәli versiyonlarıdır ve onun Azerbaycan yurdu ilә Türk millәti kimi, İrandaki ötәki Türkül qurublarına da (Türkmәn, Xәlәc, Qazaq, ... ) vә elәcә dә Türkül (Turkic) dünyasına da xeyri yoxdur.
6-Güney Azәrbaycan vә İranda yaşayan Türk xalqı qavramına qarşı çıxmaq (hansı ad vә bahana ilә olursa olsun, istәr Kilasik Azәrbaycançılıq, istәr Turançılıq, istәr İran millәti-İrançılıq), İran devlәti vә Fars milliyәtçiliyinin asimilasiyon vә inkar siyasәtlәri xidmәtindә olmaq demәkdir. Çünkü onlar Güney Azәrbaycan vә İranda Türk millәti qavramı vә varlığını tәhrif edәrәk yox etmәk istәyir. Türk siyası aktivistlәr vә aydınlar kәsinliklә bu oyunlara bundan artıq alәt olmamalıdırlar, öz millәtlәri vә kimliklәrini bundan daha artıq baltalamamalıdırlar.
Azerbaycanlılıq mefhumu Üzerine Qısa-qısa notlarım
Arif Keskin
Güney Azerbaycan Milli herekatı içinde Azerbaycan adına düşmenlik derecesinde alerjisi olan zeif ve  kiçik bir fikri axım var. Bu fikri axımın ne istediyi belli olmasa da,   Azerbaycan adının silinib yox olmasını istediyi aşıkardır. Ele gösterirler ki, sanki Azerbaycan adı Türklüye qarşıdır.
- Güney Azerbaycanda  gerçekleşen bütün toplantı, miting, gösetri, tören ve elece traxtur oyunlarındakı şuarlara baxıldığında Azerbaycan şuarı esasi ve temel şuarlardan biridir. Güney Azerbaycanda   “haray haray men Türkem” şuarı verildiyi  kimin “Azerbaycan, Azerbaycan” şuarı da verilir.
- Milli herekatımız içinde Türklük ve Azerbaycanlılıq  mefhumu arasında her hanki şekilde ziddiyet yoxdur. Onlar bir-birini güçlendiren ve tekmilleştiren mefhumlar olaraq görülür.
- Azerbaycanlılıq  mefhumunu Türklük mefhumu qarşısına qoyanlar bunun ne qeder yanlış olduğu kimin ne qeder zererli olduğunun ferqinde deyiller.
- Azerbaycanlılıq  mefhumu ortadan qalxarsa istiqlal, fedralizm, milli-medeni haqlar ve diger benzeri isteklerin heç bir menası qalmaz. Azerbaycanlılıq  özlüyünde o istekleri de içeririr.
-Azerbaycanlılıq  mefhumu ortadan qalxarsa öz müqedderatını teyin etme haqqının da bir analmı olmaz. Milletler düzeyinde öz müqedderattını teyin etme haqqı veten anlayışını gerektirir.
-Tarxi tecrübeler gösterir ki,  veten anlayışı olmayan milliyetçi hereketler istedikleri neticeleri almaqda başarısız olublar.
- Azerbaycanlılıq  özlüyünde üç ferqli anlam içerir: Azerbaycanlılıq  mefhumu bir Türk grubunun adı (Türkiyede Azeri Türkü deyiller), Azerbaycan Türklerinin tarixi veteni ve Azerbaycanlı bağlamında etnisite mensubluğuna baxmayaraq yurddaşlıq bağının adıdır. Azerbaycan mefhumunun  çox layeli/qatlı bir mefhum olduğuna  diqqet etmeliyik.
- Azerbaycanlılıq  mefhumuna qarşı çıxmaq fars milliyetçi asimlasyon siyasetinin xidmetinde olmaq demekdir. Çünki onlar da Azerbaycanı ya öz leyhine terif edir veya yox etmek isteyirler.
- Azerbaycanlılıq  ve Türklük arasında ziddiyet yoxdur, onlar bir-birini tekmilleşdirir. Azerbaycanlılığı  Türklüyünden boşaltmaq Türklüyü Azerbaycanlılıqdan  boşaltmaq qeder yanlış ve tehlikelidir.
- Azerbaycandan behs etmek İrandaki diger Türk grublarını unutmaq anlamına gelmir.. Tarixi tecrübeler gösterir ki; Azerbaycan zeyif oldukçaq diger Türk grubları da zeyif olur, Azerbaycan güçlendikçe İrandaki diger Türk grubları da güçlenir. İrandaki diger Türk grublarının güçlenmesinin yolu Azerbaycanın dirçelişinden geçir.
- Azerbaycan adına qarşı çıxmaq ve onu “ İran adı altında eritmeye çalışmaq" edaletli deyil, tarixi gerçeklere de uyqun deyil ve eyni zamanda Türk milliyetçiliyine de qarşı davranış sayılır. Azerbaycan Türklerinintarixii vetenini Azerbaycan olmaqdan çıxardıb ve onu Farslıqla özdeşleşmiş/eynileşmiş İranlılıq içine yerleşdirmek mentiqi, edaletli ve doğru olmadığı kimin Türk milliyetçiliyine de muğayirdir/tersdir.
- Azerbaycanı İran içinde eritmek İrançılığın gizli, ferqli ve tehlikeli versiyonudur ve onun Azerbaycan-Türk milletine xeyri olmadığı kimin İrandaki diger Türk grublarına da ve elece de Türk dünyasına da xeyri yoxdur.
-Azerbaycanlılaşmaq telebi Türkleşmek ve çağdaşlaşmaqla(demokrai, insa haqları ve benzeri istekler) birlikde Güney Azerbaycan Milli hereketinin fikri esaslarını teşkil etmekdedir.

"Azəri" Kələməsinin İbhamı Haqqında Qısa Not

"Azəri" Kələməsinin İbhamı  Haqqında  Qısa Not 
Ari Kəskin
Fars milliyətçiləri İrandaki Azərbaycan Türklərini  tanımlamaq üçün  Azəri kelmesini istifadə ediller.  Ehmed Kesrevinin “ Azəri ya Zəban Bastani Azərbaycan” əsərini  də Azəri kelimesinin istifadəsine teorik dayanaq olaraq göstərirlər. Əhməd Kəsrəvənin “ Azəri ya Zəban Bastani Azərbaycan” əsərində önə sürdüyü tezisləri daha sonra həm öz məqalələri həm də fərqli tarixçilərin çalışmaları çürütülmüşdür.
Fars milliyitçileri  Azəri kələməsini çox geniş ve Əhmed Kəsrəvinin tezislərini də aşacaq şekildə istifadə edirler. Eslində Əhmed Kəsrəvini də öz mənfətleri istiqameəində təhrif edirler. Başqa bir sözlə  bu gün Azəri kələməsine yükleənən /ətfedilen  məna Əhmed Keəsrəvinin “ Azəri ya zeban Bastani Azərbaycan” tezislerindən çox ferqlidir.
Əhməd Kəsrəvi 1921-ci ildə «Azəri ya Zəban Bastane Azərbaycan» adlı əsərini nəşr etmişdi. Müəllif bu əsərində Azərbaycanlıların türk olmadıqlarını irəli sürmüşdür. Kəsrəviyə görə Azərbaycanın eski dili türk dil ailəsinə mənsub dəyildir. Azəri dili İran mənşəli bir dildir. Azərilər Səlcuqluların İrana gəlməsi ilə türkləşməyə başlamışdılar. Kesreviye görə bu dil Azərbaycanın bəzi  bölgələrində yaşasa da  bugün Azərbaycanda danışılan dil Türkçədir. Başqa bir sözlə Əhməd Kəsrəvi bugünkü Azərbaycanda yayqın olaraq danışılan dilin Azəri olmadığını qəbul edir. Azəri dilini Azərbaycanın əski/bastani dili kimin taımlayır..
Əhməd  KəsrəviAzəri kələməsəni dil adı kimin istifadə edir. Əhmed Kərəvinin əsərlərində Azəri məfhumu etnisite ve millət mənasında dəyil. Kəsrəviyə görə Azəri dili İran menşeli dildir  ve bu dili danışanlar isə ariya nejad/ırqına mənsubdurlar.
Fars milliyətçiləri Əhməd Kəsrəvinin qondarma tezislərini bele təhrif etmişlər ve Kəsrəvinin istifadə ettiyi mənanın ötəsində faydanırlar. Kesrevi Azəri dilini Azərbaycanın əski dili kimin tərif edir, ancaq Fars milliyətçiləri bugün də Azərbaycanda danışılan dilin Azəri olduğunu iddia edirlər. Halbu ki, Kəsrəvi  Azərbaycanın bugünkü diilini türkçə olduğunu qəbul edir.Əhməd Kəsrəvə Azəri kələmesini  dil adı kimin istifadə edir, fars milliyətçiləri isə Azəri kələməsini etnisitə, millət ve ırq/nejad mənasında istifadə edir.
Görüldüyü kimin Azəri kələmesi ne mənaya gəldiyi bəlli olmayan çox mubhəm bir məfhuma çevrilmişdir. Bu da Fars milliyətçilərnin esası çelişki/tenaquzlərindən biridir.
Fars milliyətçiəlri öz teorisiyənlerinin tezislərini tehrif edərek kültürəl/fərhəngi Faşist özəlliklərini  açıq şəkildə göstərmiştir. Əhməd Kəsrəvi kimin fars milliyətçi teorisiyəni  tehrif edən siyasi axımın həqqniyetdən nə qədər məhrum olduğu ortadadır. Bu təhrif Azəri kələməsəni tarixi mevzu olmaqdan çıxartmış,  asimlasyon ve inkar siyasətinin önəmli vəsiləsine çevirimişdir.
İşinin qərib tərəfi fars milliyətçilərinin bu təhrif dəyil. Çünki onlarin ne olduqlarını  bilirik . İranda özlərini “dəmokrat” olaraq adlandıran niruların/quvvələrin də bu kekələməni  istifadə  etmələri  çox calibdir.
Mehran Baharli:
Mәnim bu qonudakı görüşlәrim özәtlә belәdir:
1-“Âzәri” adını, “Türk” xalqı vә dili üçün qullanmaq tәmәlsiz vә yanlışdır. Bu ad nә İran’da, nә Türkiyә’dә, nә dә İngilizcәdә biz vә dilimizi adlandırmaq üçün işlәdilmәmәlidir.
2-Türkül (Turkic) x...alq vә millәtlәr hәr biri öz bәyәndiklәri, mәnimsәdiklәri vә işlәtdiklәri adlarla adlandırılmalıdırlar. Örnәyin Özbәk, Uyqur, Tatar, Türkmәn, Qazaq, Qırqız, ....
3-Türkül (Turkic) xalqlar arasında, milli adı ortaq vә “Türk” olan iki millәt vardır. O da biz vә Türkiyә-Balķan-Qibris’dә olanlardır. Bu iki millәti adlandıranda, özәlliklә bunları bir birindәn ayırt etmәk istәrkәn, “Türkiyә Türkü” vә “Azәrbaycan Türkü” diyә adlandırmalıyıq. Necәki “Balķan Türkü” vә “Qibris Türkü” deyirik.
4-Acı gәrçәk budur ki milli adımız olan “Türk”ü, tәkcә İran devlәti vә Paniranistlәr deyil, Türkiyә rәsmi görüşü dә bizim әlimizdәn almaya, bizdәn çalmaya qalxışmışdır. Bu davranış kәsinliklә bizim qәbul edәbilәcәyimiz bir davranış deyildir.
5-Türkiyә Türklәri, özәlliklә bu ölkәnin eliti vә rәsmi görüşü, bizim milli adımız olan “Türk”ü bizә qaytarmaq vә daha doğrusu “Türk” milli adınını bizimlә paylaşmaq zorundadır. Türkiyә rәsmi görüşü, “Türk”ün millәt adı vә etnik ad olaraq tәkcә onları deyil bizi dә tәmsil etdiyini, bu milli adın iki millәtә âyid olduğunu qәbul etmәli vә bu gәrçәyә sayqı göstәrmәlidir.
6-Bu doğrultuda, Türkiyә mediyasında çıxan “Türk-İran ilişgilәri” kimi tәrkiblәr tәmәldәn yanlışdır. Birincisi buna görә ki “İran” bir devlәt adıdır, millәt adı deyildir. Dolayısı ilә “İran”ın qarşılığı “Türkiyә” olmalıdır vә nә “Türk”. İkincisi “Türk”, Türkiyә devlәti ilә eşit tutulamaz, Türkiyә devlәti bütün Türkiyәlilәrin vә nә tәkcә bu ölkәdә yaşayan Türklәrin devlәtidir. Ayrıca “Türk”dәn amac, bir millәt isә dә, onu Türkiyә’dә yaşayanlara tәkәl vә özәl etmәk yanlışdır. “Türk”, Türkiyәlilәrin milli adı olduğu qәdәr, bizim dә milli adımızdır.

iran Tarihi - Türk dili ve Devlet Siyaseti

Nesib NESİBLİ -Vedadi Mustafayev
Çev: İstemihan TÜRKCAN
Çok uluslu İran’da milli mesele toplumun karışık ve de çözülememiş köklü problemlerinden biridir. Bu itibarla ortaya çıkan toplumsal ve siyasi hareketler, problemin çözümüne ilişkin olarak çeşitlilik arz ederken, bazen de birbirine zıt mevkide yer almışlardır. Milli meselenin esas problemlerinden birini ve genelde asıl unsurunu oluşturan milli dille (ana dille) ilişkili olarak bu çeşitlilik daha çarpıcı şekilde ortaya çıkmaktadır. Bu bakımdan, devletin yürüttüğü dil politikası ve ortaya çıkan toplumsal hareketlerin bu resmi politika ile olan ilişkilerinin araştırılması, milli meselenin genel durumu ve çözüm yolları hakkında belirli bir fikir elde etmek için büyük bir öneme sahiptir.

Gelişmekte olan çok uluslu ülkelerde devletlerin dil politikalarında iki eğilim göze çarpmaktadır. Birincisi toplumu oluşturan etnik unsurların manevi ve medeni gelişimini sağlamak, ikincisi ise seçilen bir dilin – ki bu her zaman egemen ulusun dilidir- gelişmesi için gerekli asimilasyon. süreçleri yaratmaktır.
İran devleti 1920’li yıllardan itibaren İran’ı oluşturan etnik unsurlara yönelik olarak asimilasyon politikası yürütmeye başlamıştır. Bu politika, Fars olmayan mazlum milletlerin aydınlarının direnişi ile karşılaşmıştır.
Bu söylediklerimiz Türk dili (Azerbaycan Türkcesi) ve onun taşıyıcıları için de geçerlidir. Ancak önceden şunu belirtelim ki, bu yazıda dil meselesine ilişkin asimilasyon sürecini ortaya çıktığı zamandan itibaren ele almak mümkün değildir, bu nedenle yazımızı, kronolojik çerçevesini esasen son kırk yıl ile sınırlandırmayı ve bu çok yönlü meselenin ana unsurlarını ortaya çıkarmayı amacımıza uygun bulduk.

İran’ı oluşturan iki ana etnik unsur olan Farslar ve Azerbaycan Türkleri milli süreçlerin ortaya çıktığı 19.yüzyılın başı; İran sosyal hayatında burjuva değişikliliğinin zaruriliği ve ülkeyi yarı sömürge durumdan çıkarmaya yönelik düşüncelerin yayılmaya başladığı bir dönem olmuştu. Bu düşünceler genellikle İran milliyetçiliği şeklinde ortaya çıkarak yavaş yavaş ideolojik bir boyut kazanmaya doğru ilerlemekteydi.
Bütün milliyetçi hareketler gibi İran milliyetçiliği de, toplumun kapitalist süreçlere geçişinin zaruriliği düşüncesini dillendirmeye ve emperyalist devletlerin nüfuzunu zayıflatmaya yönelmişti. İran’ın gelişmesini sağlamak, onu güçlü bir devlet olarak görmek isteyen, Batı Avrupa’nın milli bakımdan benzer grupları ile tanışan yeni burjuva aydınları ve siyasi kadroları 1920’li yıllardan başlayarak ülkedeki dil çeşitliliğini gereksiz, bölgesel özerkliği ise silahlı anarşi ile aynı görüyorlardı. Çok dilli ve çeşitli medeniyete sahip toplumu; tek dilli, tek medeniyetli diğer bir ifade ile etnik bakımdan İran’ı homojen bir ülke olarak görmek istiyorlardı. Demokrat fikirli bir takım toplumsal ve siyasi kadroların (aralarında azımsanamayacak sayıda Azerbaycanlı da bulunmaktaydı) birleştiği bu hareket taraftarları, bu yolda aşağıda ki çalışmaların yapılması gerektiğine inanıyorlardı.

1- Fars dilini ve İran tarihini ülkenin bütün bölgelerinde, özellikle Azerbaycan, Arabistan ve Belucistan’da yaymak ve öğretmek,
2- İran’ın tüm bölgelerini birbirine bağlayacak bir demiryolu yapmak,
3- Farsça olmayan coğrafi, askeri ve arazi isimlerini değiştirmek,
4- Sınır boylarında yaşayan Türk ve Arap unsurlarını ülkenin iç bölgelerine göç ettirmek ve onların yerine Fars grupları yerleştirmek,
5- Merkezi devlet mekanizmasının işlevsel rolünü güçlendirmek.[1]
Bu merkezileştirme fikri, milli süreçlere karşı tarafsız bir tavır alan Türk Kaçar ailesinin hakimiyetinin devrilmesinden sonra Rıza Şah Pehlevi tarafından hayata geçirilmiştir. Rıza Şah diktatörlüğü döneminde (1925-1941) İran milliyetçiliği (paniranizm) artık olgunlaşmış bir ideolojiye dönüşerek İran milli siyasetinin ana prensipleri haline gelmiştir. Böylece İran siyasetinin tüm yönlerini paniranist yaklaşım belirlemeye başlamıştır.
Hakim kadroların ideolojisinin temelinde “Tek İran milleti” anlayışı yer almaktadır. Bu fikrin biçimlenmesinde: “Kave, İranşehir, Ayende vb. basın organları etrafında toplanmış milliyeti Türk (Azerbaycanlı) olan; H. Kazımzade-İranşehr, S.H. Tagızade-Şafak, M.Afşar, A.Gezvinli ve özellikle S.A.Kesrevi büyük rol oynamışlardır. “Tek İran milleti” fikri çok zayıf, uydurma ve bilimsel bir temele sahip olmayan bir ideoloji konsepti olarak, milli siyasetin ana prensiplerini tayin etmeye yönelmiştir. Bu siyasette, ülkenin en önemli bölgesi olan Azerbaycan’a ve sayı bakımından en büyük etnik grup olan Azerbaycanlılara özel bir önem verilmiştir. “Tek İran Milleti” fikrinin esası şu iddiaya dayanmaktadır. İran’ın başka eyaletleri gibi Azerbaycan’ında en eski ve köklü ahalisi “Arilerdir”. Azerbaycan ahalisi XIII. ve XIV. asırlara kadar İran dillerinden birinde (Azerice) konuşmuştur. Türkçe ise Azerbaycanlılara zorla kabul ettirilmiştir.
Bütün bu iddialar Azerbaycanlıları Farslaştırma siyasetinin gerekliliği fikrine meşruiyet kazandırmak ve devleti böyle bir siyaseti yürütmeye sevk etmek için gerekmektedir. İşte bu siyaset, Türk dilini eğitim sisteminden, yayın hayatından, kültürel sahalardan (tiyatro, müzik), idari sistemlerden vs. çıkarmak, diğer bir ifadeyle Türk dilinin fonksiyonel sahasını, sözlü ve sadece konuşulan bir dil ile sınırlandırmak anlamına gelmektedir.

Böylelikle XX. yüzyılın öncelerinde İran milliyetçiliği olarak şekillenmeye başlayan ideoloji; 20’li yıllardan itibaren Fars şovenizmi gibi irticacı (gerici) bir biçim alarak Rıza Şah diktatörlüğü devletin iç siyasetinin ideolojik esasını teşkil etmiş ve azınlıkları Farslaştırmayı kendine hedef seçmiştir.
Paniranizm ideolojisi ile mücadelede karşı bir hareket olarak Türkçülük ortaya çıkmakta ve de hızla yayılmaktaydı. Milli birlik sürecinin devam ettiği bir dönemde etnik birliğin en değişmez şartı olan dil birliği, Azerbaycan aydınlarının ilgi alanı içindeydi. Onlara göre çokuluslu İran’ın devlet yapılanmasında askeri, coğrafi ve kültürel özerkliğin yer alması gerekmekteydi. Askeri ve coğrafi özerklik, XX. asrın başlarında iki defa ( 1905-1911 ve 1920 li yıllar ) Azerbaycanlıların sosyal ve siyasi mücadelesinin hedeflerinden biri olmuştur. Ancak bu hareketler döneminde kültürel özerklik talebi henüz siyasi bir talep olarak ileri sürülmemiştir. Bununla beraber kültürel canlanma devam etmiş, Kuzey Azerbaycan’ın, daha sonra Sovyet Azerbaycan’ının kültürel hayatındaki ilerlemeler bu canlanmaya olumlu yönde etkide bulunmuştur. Türkiye’ de XIX. yy da ortaya çıkan, sonraları özellikle I. Dünya Savaşı yıllarında kendini daha da belli eden Türkçülük düşünceleri, İran’da Türkçülüğün gelişmesine iki yönlü olarak etki de bulunmuştur. Bir yandan; Pantürkizm ve Turancılık idealiyle ifade edilen bu düşünce, bazı Azerbaycanlı aydınları Paniranist zemine kaydırırken, diğer yandan da Türkçü aydınların, Türk tarihi, medeniyeti ve dili hakkındaki yazıları ve fikirleri, Azerbaycanlı aydınların bir kısmında milli şuurun şekillenmesinde olumlu etkide bulunmuştur. 20’li yılların ortalarında Türk  dili, tüm engellemelere rağmen bazı şair ve yazarların ( M.E.Möcüz, Makılı Ali ) yeni eserlerinde, folklor faaliyetlerinde, din adamlarının cami vaazlarında ve dini kitaplarda, geleneksel kültür hayatında (düğün, yas, destan vs.) yaşayıp, gelişiyordu. Bununla beraber bir kısım Azerbaycanlı aydında Farslaştırma siyasetine karşı muhalefet güçlenmeye devam ediyordu.
II. Dünya Savaşı döneminde müttefik kuvvetlerin İran’a girmesi ve Rıza Şah’ın büyük oğlu Muhammet Rıza lehine iktidardan ayrılması ile ülkenin sosyal hayatının kısmi demokratikleşme süreci de başlamış oldu. Azerbaycan da sosyal-siyasi teşkilatlar kuruluyor, Türk dilinde gazete ve dergi yayınlanmasına teşebbüs ediliyor, Türk dilinin basın ve eğitim sahalarında kullanılması talebi dile getiriliyordu. Diğer taraftan İrancılık taraftarları da faaliyetlerini genişletiyorlardı. Onlar da çalışmalarını destekleyecek ideolojik zemini, H. Katibi’nin “ Azerbaycan ve İran’ın Milli Birliği” adlı kitabında buluyorlardı.[2]
1945 yılının sonlarına doğru Azerbaycan’da bağımsızlık hareketi genişlemiş ve milli hakimiyeti ifade eden, Milli Meclisin ve Milli Hükümetin kurulması ile neticelenmiştir. Milli demokratik hareketin esas vazifelerinden birini olarak,Türk dilinin statüsünün yükseltilmesi ve gündelik kullanım dilinden eğitim, kültür ve devlet dili seviyesine çıkarılması uğrunda mücadele teşkil ediyordu. Azerbaycan Demokrat Partisi’nin 1945 (2-4 ekim) yılındaki birinci kurultayında kabul edilen programı da göstermektedir ki, ana dil milli kültürün ilerlemesinde esas araçtır. Bu nedenle Azerbaycanlı çocuklar gecikmeden ana dilinde eğitim almaya başlaması gerekmektedir. Programda öncelikli olarak Türk dilinde derslik ve ders araçlarının hazırlanması amaçlanmıştır. Programda ayrıca basında (42. madde ) ve devlet organlarında (45. madde) Türk dilinin kullanılması talep edilmekteydi. Daha sonra 1946 (6 Ocak) yılında Milli hükümet “dil hakkında” özel bir kararı kabul etti. Bu kararla milli demokratik rejim döneminde (1 yıl) eğitim ve kültür ocaklarının, radyo, tiyatro, üniversite ve devlet organlarının dili Türk dili oldu.

1946 yılının sonunda Milli Demokratik hareket yenilmiş olsa bile, bu hareket İran hayatında, özellikle Azerbaycan halkının zihninde derin izler bıraktı. Hareket, Azerbaycan meselesinin demokratik yollarla çözümünün mümkün olduğunu göstermiş ve Türk dilini, milli meselenin taşıyıcı gücü haline getirmiştir.
Bazı katı İrancı şovenistlerin ısrarcı olmalarına rağmen, yönetim ülke nüfusunun önemli bir bölümünü oluşturan Azerbaycanlıları kendi topraklarından göç ettirecek güce sahip değildi. Ancak buna rağmen, Milli Demokratik hareketin yakalanan katılımcılarının bir bölümü aileleri ile birlikte güney ve batı bölgelerine sürgün edildi.
Savaştan sonraki dönemde, özellikle 60’lı ve 70’li yıllarda rejim amacına belli oranda ulaşmıştır. Bu başarı özellikle demografik süreçlerin işleyişinde dikkat çekmektedir. Azerbaycan’da ekonomik durum, merkez ve İran’ın güney bölgelerine oranla zayıf kalması, nüfusun bir bölümünün bu gelişen bölgelere göç etmesine neden olmuştur. Diğer yandan varolan rejimin plana uygun siyaseti sonucunda Azerbaycan’da, Türk olmayan etnik unsurların nüfusunda artış olmuştur. Böylelikle Tebriz’ de kurulan sanayi işletmelerinin, Muğan’daki ağır sanayi komplekslerinin, yerli idare çalışanlarının ve askeri garnizonların büyük bölümü Türk olmayanların eline geçti.

1970 in sonlarına doğru, Türk dilini kullananların İran’ın çeşitli yerlerinde yaşamaları olumsuz sonuçlar doğurdu. Azerbaycan’da yaşayan Azerbaycanlılar, artık İran’daki tüm Azerbaycanlıların yarısından daha az bir nüfus haline geldiler. Bu durum Azerbaycan meselesinde yeni şartların ortaya çıkmasına ve zaten zor olan meselenin çözümünün daha da zorlaşmasına neden oldu. Mevcut rejim ise Azerbaycanlıları Farslaştırma sürecini hızlandırıyordu. Çünkü İran’ın başka bölgelerine göç ettirilen veya hali hazırda orada yaşayan Azerbaycanlıların süratle Farslaştırılması zorunluluğu ortaya çıkmıştı.
Şah’ın “Azerbaycan’da çocuklara üç yaşından itibaren Fars dili öğretilmeli” fikrinden hareket eden Tahran hükümeti bu bölgelerde ana okul yapılmasına büyük bir önem vermiştir. 1963/64 yıllarında Azerbaycan şehirlerinde 61 ana okulu mevcuttu ve bu tüm İran’daki ana okulların %70 i demektir.[3]

Türk dilinin kitle iletişim araçlarında kullanımının engellenmiştir.
1961 yılında Tebriz ve Erdebil radyolarında iki saat dini içerikli “yerli lehçede” yayın yapılıyordu. Buna ilave olarak bu dile ait (Fars dili) materyallerde Türk dilinin tarihi ve çağdaş etkileri göz ardı ediliyordu. Bir kısım muhalifler ise devlet siyasetinin aksini iddia ederek Türk dilinin kullanımının engellendiğini ilan ediyorlardı. Örneğin, tanınmış siyasetçi ve edebiyatçı E.E.Hikmet’ in iddiasına göre ; İran halkının % 95’i Farsça konuşmakta ve Fars alfabesini kullanmaktaydı. Sadece “Azerbaycan ve Huzistan’ın ayrı yerlerinde ve başka sınır bölgelerinde köylüler ve göçmen ahali, Fars dilini Türkçe veya Arapça ile karışık konuşmaktaydı.

Bu bakış açısı 40’lı yılların sonlarına doğru güçlenmiş olan katı şovenist hareket açısından son derece önemli dayanakları içermektedir. Hakim siyasetin ideolojik temelini sağlamlaştırmak için, A.Kesrevi’nin ulaştığı uydurma sonuçlar ve onun temas ettiği meseleler yeni ve daha bilimsel araştırmaların konusu haline gelmiştir. Kesrevicilik tüm boyutları ile yayılmaya başlamış, ancak ilerleyen süreçlerde giderek bilimsel araştırma çerçevesinden çıkarak , Azerbaycan’ın, Azerbaycan halkının eski ve orta çağ tarihi, dili, kültürü vs. hakkındaki yazıların metodolojik kaynağı haline gelmiştir. Bir durumu da belirtmekte fayda var ki, A.Kesrevi’nin tartıştığı meseleleri araştıran alimlerin hepsi seleflerinin “türettiği” sonuca ulaşmışlardır. Ancak aradaki tek fark, yeni araştırmalarda Azerbaycan’da Türkleşme sürecinin daha yakın dönemlere indirgenmesi ve Türk dilinin “zorla sokulduğu” ve “Azeri”dili tarafından Türk dilinin mağlup edilmiş olduğu iddiasıdır.
Bu fikirler; 50’li ve 60’lı yıllarda Y.Zeka, E.Kareng, R.Gennadyan, M.Mürrtezevi, M.Tebatebai ve diğerlerinin, Azerbaycan halkının eski ve şu anki diline yönelik eserlerinin ve Azerbaycan’la ilgili genel çalışmaların da ana hattını teşkil etmektedir. Bu fikrin temel iddiası ise; Güney Azerbaycan halkının konuştuğu dili, Türkiye, Sovyet Azerbaycan’ı ve diğer Türk ülkelerinde konuşulan dil ile aynı görmek yanlıştır[4]. Bu dile “Türk dili” demek yerine, “Fars dilinin yerli lehçesi” veya “Azerbaycan’ın şimdiki dili” olarak adlandırmak daha doğrudur.[5]
Böylelikle Azerbaycanlıların, ana dillerine karşı mesafeli ama Fars diline de o derece yakın olmaları amaçlanmaktadır.

Rejimin, tedbirlerine ve bu siyasetin ideolojik esaslarını kitleler arasında yayma girişimlerine rağmen, kısa bir zaman diliminde, kendine has dili, milli gelenekleri ve medeniyeti olan bu halkı Farslar içinde eritmek mümkün değildi. C.Al-Ahmet’e göre “ Nerdeyse 40 yıldır, İran hükümetlerinin çoğunluğu bu dili sınırlamaya ve hatta yok etmeye yönelmiştir. Bu dili “Azeri” ve “zorla kabul ettirilmiş” olarak adlandırdılar, Azerbaycan’da şehir ve mahalle adlarını değiştirdiler, Türk asker ve memurlarını Fars bölgelerine gönderdiler. Ancak buna rağmen Türk dilini yok etme amaçlarına ulaşamadılar”.[6] Toplumun çoğunluğunun okuma yazma bilmediği bir ülkede Farslaştırma siyasetinin başarısı, Paniranist yazarların dileklerinin ötesine geçemiyordu. Resmi kaynaklara göre, 1976/77’li yıllarda Batı Azerbaycan’ın 6 yaşından büyük olan kesiminin % 36,2 si, Doğu Azerbaycan’ da ( 1974/75 ) % 25,40’ı, Zencan’da ise % 30,30’u Farsça okuma yazma biliyordu.
Fars dilinin eğitim sisteminde , ordu ve devlet idarelerinde ki hizmetlerde, radyo , televizyon ve basın yoluyla nüfuz etmesi, Azerbaycan halkının bir bölümünde iki dilliliğe neden olmuştur. Bu iki dilliliğin işlevsel rolü asimilasyon politikasının etkinliğinin yeterli seviyeye ulaşmasını engellemiştir.
Hakim rejimin Farslaştırma siyasetinin sonuçlarını incelerken, bize göre son derece önemli bir etkileşime dikkat etmek gerekir. Azerbaycan’da Türk halkı ile İran dilini konuşan (Fars olmayan gruplarda) hızlı bir Türkleşme süreci yaşanmaya başlamıştır. Etnik olarak Tat halkından olan ve yukarıda adı geçen tanınmış demokrat yazar C.Al-Ahmet de bu konuya temas etmiştir. Ona göre “Zencan’da 28 köy Tat dilinde konuşuyorken şimdi bu sayı 9 köye kadar düşmüştür. Zencan ve Marağa’da görünen o ki Türk dili, önüne geçen İran lehçelerini silip süpürmektedir”.[7]

Yayın işinin son derece zor şartlarda olmasına rağmen, 1946 yılından sonra Azerbaycan edebiyatın da yeni eserler ortaya çıkıyordu. Bu yayınlardan belki de en önemlisi, hem tarihi hem de sahip olduğu fikri içerikten dolayı, M.Şehriyar’ın “Haydar Baba’ya Selam” adlı eseridir. Birkaç defa yayınlanan bu eserden önce sadece Fars dilinde yazan büyük şairin “ Haydar Baba’ya Selam” isimli bu eseri Fars şovenizmine verilmiş en tutarlı cevap olmuştur. Bu eserin, Milli Hükümetin devrilmesinin ardından Azerbaycan sosyal ve kültürel hayatına hakim olan bitkinliğin ve moralsizliğin yavaş-yavaş ortadan kalkmasında önemli bir işlevi olmuştur. Güneyli yazar G.Sebahi diyor ki: “Haydar Baba’ya selam, sessizliğin saltanatında bir top gibi patlayarak susmuş vicdanları ve uykuya dalmış hayalleri uyandırdı”.[8] Şehriyar’ın bu eşsiz eseri hakkında sayısız yazı kaleme alınmıştır. H. Sahir, Hosrof Mirza, M. H. Kerimi, M.H.Sefah, H.Mecidzade, G.Sebahi, B.Q.Sehend, H.Sadık (Düzgün), M.Ferzane, S.Cavid gibi orta ve ileri yaşa mensup, E. Tebrizli, E.Nabdil, H.Terlan, N.Berahani gibi genç şair ve yazarların ana dilde (Türkçe) yazılmış ancak yazıldığı dönemde gereken ilgiyi görmemiş eserleri, Azerbaycan edebiyatının Güney kolunun, edebiyatta ne derece ileri bir seviyeye ulaştığını göstermesi açısından önemlidir.
Bununla beraber, Sovyet Azerbaycan’ında çıkan edebi eserler ve basın organları da İran’da yayılmaktaydı. Bazı bilgilere göre, Azerbaycan’ da radyo dinleyicilerinin % 90’ı Bakü radyosunu dinliyordu. Bütün bunlar milli aydınların, Azerbaycanlı okuyucu ve dinleyicilerin milli şuurunu güçlendirme yolunda verdikleri mücadelede önemli bir rol üstleniyordu.
Türk dili ve onun taşıyıcı dinamiği olan milli birliğin bilinçlere yerleştirmek, Panirancı fikirlerle mücadele bakımından; sözlü halk edebiyatı örneklerinin (Masal, efsane, bulmaca, atasözü vs.) yayınlanması son derece büyük öneme sahipti. M.E.Ferzane, S.Behrengi, B.Dehgani[9] , S.Cavid, E.Müçtehidi, H. Mecidzade vb. aydınların Fars ve ana dillerinde başlıca olarak 60’lı yıllarda yayınladıkları folklorik çalışmalar Azerbaycanlılar arasında son derece büyük yankılar uyandırmıştır.
Azerbaycanlı aydınlar arasında milli hayata, ana dile ve milli kültüre artan ilgi, onları; milli meseleyle olan ilişkilerini belirlemek ve bu meseleyi düzene sokmak için bir takım edebi ve kültürel birlikler kurmaya sevk etmiştir. Bu birliklerden biri Karaçorlu Bulut’un (Sehend) girişimi ile 1953 yılında Tahran’da kurulmuş ve 1960’ların ortalarına kadar faaliyet göstermiştir. B.Sebani, H.Katibi, M.E. Ferzane, G. Sebahi, S. Cavid, N. Fethi, M.M. Etimad, M.E. Mehzun, H. Mecidzade, Nur Azer, İbrahimpur vs. bu birliğin katılımcıları arasındadır. Birliğin amacı Azerbaycan’da yazılmış eserleri ve sözlü halk edebiyatı örneklerinin yayınlanmasına yardımcı olmaktır. Unutulmaya yüz tutmuş birçok eser birliğin yoğun çabası neticesinde tekrar gün yüzüne çıkmıştır.
Azerbaycan’daki milli aydınlardan A.Tebrizli 1957/58 yıllarından başlayarak, 1963/64’lü yıllara kadar birçok defa edebi bir birlik kurmaya çalışmıştır. Onun kurucusu olduğu kısa ömürlü cemiyetlere, M.M.Etimad, Şeriati-Eheri, Hasanoğlu, Hemin Şahid, Recep İbrahim , S.Cavid, N.Fethi, A.Azeri gibi birçok edebiyatçı iştirak etmiştir.[10]
Sosyal hayatın nispeten liberalleştiği 60’lı yıllarda, Türk diliyle ilgili bilimsel araştırmalar yapılması ve bu araştırmaların yayınlanması milli aydınların büyük önem verdiği hadiselerden biriydi. Bu yayınlar genellikle “Azeri dili” hakkındaki Paniranist görüşe karşı bir tavır alıyor ve yayınların giriş bölümlerinde Paniranist görüşün asılsızlığı dillendiriliyordu. Azerbaycan halkının dilinin “Azeri dili” olduğu ve Fars dilini bu bölgede yaymanın zaruri olduğunu iddia edenlere cevap olarak, S. Cavid, M.E. Ferzane, E.Oktay ve başka aydınlar göstermişlerdir ki, Türk dil tarihinin, konuşma taraflarına ve bazı şairlerin Farsça yazmalarına bakmayarak, bu dil yüzyıllardır Azerbaycan halkının konuşma ve yazı dilidir. Bunun içindir ki bu dilin , halkın ana dili olduğu şüphe götürmez bir gerçektir.[11] Bir dilin bir başka dilden sözcük alması doğal bir olay olduğuna göre, Türk dilindeki yabancı sözcükleri delil gösterip bu dili Türk dilleri ailesinden ayrı görmek abesle iştigaldir.
Azerbaycanlı aydınlar Arap alfabesinin zorunlu olarak ıslah edilmesi gerektiğini ifade etmişler ve Türk dilinin edebi normları yakalaması için çeşitli yayınlara imza atmışlardır.[12] Bütün bu aydınların ortak görüşü, “Her halkın dili o halk için özel bir öneme sahiptir. Bu nedenle de milletler güçlü oldukları zaman dillerini yabancı dillerin istilasından koruyabilmişlerdir” şeklinde özetlenebilir.
Azerbaycan’daki tüm kesimler ve demokratik aydınlar, bağımsızlık uğrunda İran’ın diğer halklarıyla birlikte siyasi, iktisadi, kültürel ve ideolojik alanda mücadele vermiş ve bu mücadele şah rejimine son veren 1979 devrimi ile sonuçlanmıştır. Bu devrim, İran’daki Fars olmayan milletlerin de hayatında yeni bir dönemin başlangıcı olmuştur. Bu süreçte Azerbaycan meselesi tekrar gündeme gelmiştir. Devrimden önceki dönemde Azerbaycan milli hareketi esas itibariyle milli-medeni açılardan olgunlaşma durumundadır. Söylediklerimiz tabii olarak milli meselenin özünü oluşturan dil meselesi için de geçerlidir.
Devrim döneminde Türk dili ve medeniyetinde ortaya çıkan canlanma ve dil uğrunda kültürel, siyasi ve ideolojik sahalarda verilen mücadele gösterdi ki anayasada verilen haklar, milli hareketin amaçladığı düzeyden bir hayli uzak kalmıştır. Devrimle birlikte kısa zamanda; yaklaşık 30 adet gazete ve dergi yayınlanmaya başlamıştır. Devrimden önce yazılan ancak engellenen eserler yayınlanmıştır. Yazar birlikleri kurulmuş, tiyatro sanatının gelişmesi için gerekli tedbirler alınmıştır. Tebriz’de akademi kurulması gündeme gelmiştir. Azerbaycanlı aydınlar, dil meselesi ile ilgilenmeye başlayarak, dilin gereksiz sözcüklerden temizlenmesini, Türk dilinin fonetik (ses bilgisi) ve morfoloji (yapı bilgisi) özelliklerine uyarlanması maksadı ile Arap alfabesinin ıslahı meselesini ve yazıların tek bir edebi dil normuna göre yazılması problemlerini ön plana çıkarmışlardır. Edebi dil problemi gerçekten de özel bir öneme sahiptir. Bu problemin esasında çağdaş Azerbaycan Türk dili ile olan ilişkiler yer almaktadır. Aydınların çoğu yazılarında edebi dil normlarına riayet ediyorken, bir kısım yazar ise edebi dil yerine yerli lehçeyi kullanmayı tercih etmektedir. Belirtmek gerekir ki, okullarda eğitimin Türkçe yapılmaması ve basın organlarının yokluğu, edebi dil normlarının tüm boyutları ile ele alınıp uygulanmasının önündeki en büyük engel olmuştur. Görüldüğü gibi; devrimden sonra Türkçe yayın yapan basın organları çabucak oluştuğu gibi çabucak kaybolup gitmiştir.
Azerbaycan’da milli hareketin gelişmesi ve giderek derinleşmesi ihtimalinden dolayı korkuya kapılan İrancılık taraftarları, yeni hakim rejim konsepti olan “İslam birliği” fikrini savunanlar devrimden sonra “İran’ın dağılması tehlikesini” bahane ederek karşı hücuma geçmişlerdir. Bu durum devletin milli hareketler sahasında uyguladığı siyasetin sertleşmesinde de kendini göstermiştir. Gelenekçi aydın kuruluşları, “İran’ın birliğini sağlamlaştırmak” için faaliyetlerini dikkate değer derecede genişletmiştir. Bunun bir örneğini; Paniranizmin önder savunucularından Mahmud Efşar-Yezdinin “vakıf” adı ile kurulan teşkilatta oluşturulan güçlü parasal fon ve bu fonun faaliyetlerinde daha net görmek mümkündür. Bu fonun eleştirilmesindeki maksat, fonun programında da yazıldığı gibi, “İran’da Fars dilinin yayılması ve milli birliğin sağlanması” sözünden ibarettir. Fonun yayınladığı eserler arasında N.Natig’in ve M.Mürtezevi’nin Paniranist ruh taşıyan eserlerinin olması bize göre tesadüf değildir.
Çok sayıda basılan bu kitaplar; “İran’ın milli birliğini” tesis etmek için, Azerbaycan’da milli bağımsızlık hareketi ideolojisini şekillendiren bilimsel esasları sarsmak, halkın ana diline olan ilgisini zayıflatmak ve ana dili öğrenmedeki mücadeleyi etkisizleştirme amacı taşımaktadır. Ancak cemiyetin çalışmalarının, Azerbaycanlıların ana dili öğrenmek için verdikleri mücadelede dikkate değer bir etki yaratması olasılığı son derece zayıftır. Türk dilinin kullanım alanlarının genişletilerek milli-edebi bir dil seviyesine yükseltilmesi, Azerbaycanlıların milli olgunluğu ve onların İran’ın sosyal ve siyasi kuruluşlarda elde ettikleri mevki ile yakından ilişkilidir.
Türk dilinin Azerbaycan’da ve Azerbaycanlılar arasında sosyal, siyasi ve kültürel hayatın tüm alanlarında kullanılmasının gerekliliği, birçok aydın tarafından devrim zamanı boyunca ifade edilmiştir. Bize göre bu meselenin çözümünde iki yol karşımıza çıkmaktadır. Türk dili ya özerk Azerbaycan’da ( Doğu, Batı Azerbaycan ve Zencan ) Fars dili ile beraber resmi dil ilan edilir, ya da Azerbaycanlıların ülke coğrafyasında ki yaygınlıkları ve İran tarihi ve medeniyetine olan hizmetleri göz önünde bulundurularak, Fars dili ile birlikte tüm ülkede resmi dil ilan edilir.

[1] Daha geniş bilgi için bkz. E. Abrahamian, “Communism and Communalism in Iran: The Tudeh and the Firgahi-Dimukrat”, International Journal of Middle Est Studies, No 4, 1970, pp. 229-296; ‘‘Ayende’’, 1. yıl, 1925, s. 5-7, 2.yıl s. 559-569.
[2] H. Katibi, Azerbaycan ve Vahted-i Milliye, İran, Tebriz, 1942
[3] Salnameye-amariye-sale-2536-e şahanşahı ,Tahran, 2536
[4] Aynı fikir İran’daki Türk etnik yapısını da kapsıyordu. Bazı İranlı yazarların iddiaları ise Sovyet Azerbaycan’ı ile İran’daki Azerbaycanlılar çeşitli etnik yapılara sahip olduğu şeklindeydi..
[5] M. Mürtezevi, bu kavramlarla birlikte “ Azerbaycan lehçesi” nin de kullanılmasını mümkün görmüştür.
[6] C. Al-Ahmet. Der Hedmet ve Hiyanete Roşenfekran, Tahran, s.310.
[7] C.Al-Ahmet, Tatneşin –haye-boluke-zehra, Tahran, 1958 s.43.
[8] Azerbaycan, no 7, 1983, s.125
[9] S.Behrengi ve B.Dehgani ,”Azerbaycan efsaneleri” kitabının ön sözünde diyorlar ki; “Efsanelerin çoğunluğunu Tebriz ve çevresindeki köylerden toplayabildik. Azerbaycan’ın diğer yerlerinden de rivayetler toplamak isterdik! Bunun da yapılmayacağını kim söyleyebilir ki”
[10] A.Tebrizli, Edebiyat ve Milliyet,
[11] Örneğin M.E.Ferzana bu konuda şöyle diyor : “ Türk- Azeri dilinin Azerbaycan’da revaçta olması uzun zamandır tartışmalara neden olmaktadır. İddialar ne olursa olsun bu dil yüzlerce yıldır bu halkın yürek ve düşünce dilidir” ( M.E.Ferzane , Mebaniye-desture-zebane-Azerbaycan. Tebriz 1344 s.1-2)
[12] Bu konuda bkz. M.Zöhtabi, Anadilimizi nasıl yazalım?, Tahran,
M.Zöhtabi , İran Türkçesi’nin yapısı, 1955,
M.E.ferzane, N.Vezin Pur, Azerbaycan dilinin gramer yapısı, Tebriz,1965, vs.
Qaynaq

iran tarihi - Fars Milliyetçiliği: Azeri Dili ve Aran Teorileri

Hüseyin İsalı
Giriş
Fars milliyetçiliği 1924’ten günümüze kadar İran siyasi yapısını oluşturan en önemli ideolojidir. Fars milliyetçiliği iktidarını sürdürmek için zor ve şiddetin bütün araçlarını kullanmanın yanı sıra kendini meşrulaştıracak çeşitli ideolojik-kuramsal çalışmalara da girişmiştir. Siyaset bilimi açısından da bakıldığında iktidar sadece zor ve şiddet kullanarak yürütülemez. İktidar zor ve meşruiyetin karşımı bir yapıdır. İktidar kaba ve zor olgularının yanı sıra ideolojik çalışmaları ile kendi meşruiyetini üretmekte ve devamını sağlamaktadır. Fars milliyetçiliğinin ideolojik-kuramsal çalışmaları İran’daki etnik yapının sürdürülmesinde ciddi önem taşımaktadır. Fars milliyetçiliğinin ideolojik- kuramsal çalışmalarının birinci kurbanı Azerbaycan Türkleri olmuştur. Azerbaycan Türklerinin etnik kökeni, tarihi, kültürü ve coğrafyası hakkında çeşitli teoriler üretilmiştir. Üretilen teoriler Fars milliyetçiliğinin iktidarını pekiştirmekte ve Türklerin asimilasyonun doğrultusunda çok etkili rol oynamıştır.
Biz bu çalışmada Fars milliyetçilerinin Azerbaycan Türklerine yönelik ortaya attıkları Azeri dili ve Aran teorilerini incelemeye çalışacağız. Söz konusu teoriler bütün boyutları ile ele alınacaktır. Makale üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm Azeri teorisi, ikinci bölüm Aran teorisi ve üçüncü bölüm de Farslaştırma projeleri değerlendirilecektir.
Azeri Dili Teorisi: Şövenist Kuram ve Kuramcıları
Fars milliyetçilerine göre Azerbaycan milleti geçmişte Azeri denilen İran dili ailesine mensup bir dilde konuşmaktaydı. Fars milliyetçilerine göre Azeri dili Fars dilinin Pahlevi ağzı olarak sayılmaktadır.[1] Fars milliyetçiliği, Azeri teorisine dayanarak Azerbaycanlıların köken itibari ile Ari ırktan olduğunu ve dolayısıyla Türk olmadıklarını ileri sürmektedir. Bu görüşe göre Türklerin bu coğrafyada yerleşmesi Selçukların işgalinden sonra başlamış ve özellikle Safeviler Hanedanından sonra Azeri dili devre dışı bırakılarak dönemin saray dili olan Türk dili ortak dil olarak kullanılmıştır.[2]
Azerbaycanlıların köken itibarı ile Türk olmadıkları ve Ari ırkına mensup olduğuna ilişkin ilk yazıyı Dr.Taki Arani 1924’te Berlin’de yayınlanan İranşehr dergisinde ele almıştır. Taki Arani’ye göre Farsça Ari bir dildir. Azerbaycan da eskiden beri Ari kavimlerin yurdu ve yaşadığı bir coğrafya olarak sayılmaktadır. Aynı zamanda bu coğrafya İran uygarlığının en önemli yerlerinden biri olarak da bilinmektedir. Bugünlerde Azerbaycanlıların Türkçe konuşmalarının sebebi ise kendi dillerini unutmalarından ileri gelmektedir. Bu bölgede Türk dilinin yaygınlaşması “vahşi Moğolların” (Moğollara ilişkin bu tabir birçok Fars milliyetçisi ve İran tarihçisi tarafından kullanılmaktadır) işgali ardından gerçekleşmiştir. [3] T. Arani, Azeri kelimesinin kutsal ateş anlamı taşıdığını ileri sürmektedir. Azerbaycanlıların Fars dilini bilmemesini, annesinin dilini bilmeyen bir çocuğa benzetmektedir ki anadilini bilmemesine rağmen ona son derece ruhi ve manevi bağlılığı vardır.[4] Ayrıca T.Arani Anadolu’nun büyük bir kısmının da Türk olmadığını, aksine İranlı, Rum, Ermeni ve Arap olduklarını ileri sürmektedir.
Azeri dili teorisi Ahmet Kesrevi ismi ile özdeşleşmiştir. Kesrevi Azeri dili teorisini sistematik bir şekilde ortaya koymuştur. Kesrevi’den sonra gelen bütün tarihçiler onun çizgisi çerçevesinde hareket etmişlerdir. Kesrevi 1925’de ele aldığı eserinde kendine özgü tarihi bir yaklaşım sergileyerek Azerbaycan coğrafyasını, tarihini başından itibaren Ari veya İranlıların yaşadığı coğrafya olarak görmektedir. Kesrevi’ye göre Ariler 3000-4000 sene önce kendi topraklarından göç ederek Asya ve Avrupa’ya yerleşmişler. Göç esnasında Medler, Partlar ve Parslar İran coğrafyasını kendilerine mesken etmişler. Medler büyük ve küçük Med olarak iki gruba ayrılmışlardır. Küçük Medler bugünkü Güney Azerbaycan coğrafyasına yerleşerek kendi hükümetlerini kurmuşlardır. Bu bölgenin eski adı Küçük Med olarak geçmektedir.[5]
Kesrevi, Azerbaycan adını kelime itibari ile de Ari diline bağlamakta ve bunu da söz konusu coğrafyada Ari ırkının yaşadığına ilişkin bir neden olarak göstermektedir. Ona göre Azerbaycan adı Atropat sözünden meydana gelmektedir. Atropat küçük Medli ve Makedonyalı İskender’in İran’ı işgali karşısında direnen ve Küçük Medi işgalden kurtaran komutanın adıdır. Atropat daha sonra kendi hükümetini kurmuş ve bu zamandan sonra küçük Med, Atropatgan olarak adlandırılmıştır. Bu kelime, uzun zaman zarfında çeşitli nedenlerden dolayı değişime uğramış ve Azerbaycan adına dönüşmüştür. Kesrevi bu yaklaşımında ısrar ederek Azerbaycan adının anlamı ile ilgili birçok tarihi kaynakları, o cümleden Burhan-i Gati-i bilimsel değerden yoksun olarak nitelendirmektedir. Ayrıca Kesrevi her bölgenin eski ve mevcut şehir, köy, dağlar ve nehir adlarını o bölgede yaşayan ırkın ve yaygın dilin bir göstergesi olarak görmekte; buna dayanarak Azerbaycan’daki bazı adları heceleyerek (örneğin karga bazar, Marağa….); bazılarını ise Farsça anlamı olduğu için ele almıştır. Bunları da Azerbaycan’da yaşayan insanların Ari ırktan olduğuna bir kanıt olarak göstermektedir. Kesrevi’ye göre Azeri dili Medlerin konuştuğu dilden başka bir şey değildir. Medlerin ve Partların konuştukları diller arasında bazı farklılıklar olsa da temelde ayni dil sayılabilirler. Farklar da coğrafyadan doğmuştur. Her ikisi de İrani dil ailesinin bir kolu olarak sayılmaktadırlar.
Kesrevi’ye göre Azerbaycanlılar 13.yy.a kader Azeri dilinde konuşmuşlardır. Bu dil de Fars dilinin bir ağzı olarak tanımlanmaktadır. Kesrevi yazdıklarını ispatlamak için bazı Arap tarihçilerini[6] ve o dönemde yazılan Farsça şiir kitaplarını örnek vermektedir. Ayrıca günümüzde de Azerbaycan’ın bazı bölgelerinde Azeri dilinin kalıntılarının olduğunu ileri sürmektedir. Buna da Güney Azerbaycan’ın Halhal kentinin bazı köylerinde konuşulan yerel ağzı örnek olarak göstermektedir. Yerlilerce bu ağza Tati veya Tat dili denilmektedir.[7]
Fars Milliyetçiliği ve “Azerbaycan’ın Türkleşmesi” Sorunsalı
Fars milliyetçiliğinin Azerbaycan algılamasının temelini “Türkçe konuşan Azeriler” tezi oluşturmaktadır. Bu sebeple Azerilerin nasıl Türkleştiği konusunda çeşitli tarihi yorumlar yapılmıştır. Bu tarihi yorumlar içinde Ahmet Kesrevi’nin yorumu anahtar konumdadır.
Kesrevi’ye göre Selçuklular dönemine kadar Azerbaycan’da Türklerden ve Türk dilinden eser yoktu. Bu dönemde sonra Türk istilası başlamıştır. Bundan önceki dönemlerde Türkler İran’ın sınırlarına dayandılar; ancak hem Eşkaniler ve hem Samaniler döneminde İranlılar sınırlarında 300 bin asker bulundurarak Türklerin bu coğrafyaya girişini engelledi. Aynı politika Gazneviler tarafından yürütülmüştür. Türk olan Gazneviler Türklerin İran’a girişini engellemekteydiler. Böylece Türkler bin sene İran sınırlarında durduruldu. 1032 yılında Gazneviler ile İran’a giren 50 bin Türk’ten küçük bir kısmı İsfahan yolu ile Azerbaycan’a ulaştı. Böylece Türklerden ilk grubu bu coğrafyaya girmiş oldu. Dönemin Azerbaycan hükümeti komşuları ile arasındaki sorunlardan dolayı ve Türklerin de iyi savaşçı olması nedeniyle onları memnuniyetle kabul etti. Akabinde 1050 yılında Gaznevilerin ordusunda bulunan Türklerden bir kısmı yine ayrılarak Azerbaycan yolunu tuttular ve bunlara da önceki gruba yapılan muamele yapıldı. Bu arada Selçuklular her gün topraklarını genişletmekteydiler. Nihayet 1067 yılında Azerbaycan’a girdiler. Söz konusu coğrafyanın da mera ve hayvancılık açısında iyi koşullara sahip olmasından dolayı Türkler akın ederek bu coğrafyada çoğalmaya başladılar. Hükümet ve toplumdaki diğer önemli görevler Türklerin elinde olduğu için insanlar mecburi olarak Türk dilini öğrenmeye başladılar. Bu dönemden sonra Türkler oturdukları köy ve bölgelerin adlarını Azericeden çevirerek (istibulak, ağaç, işgesu..) Türkleştirdiler. Buna rağmen yine de büyük şehirlerde yaygın dil Azerice idi.
Kesrevi, “Moğolların Türk dilinin yaygınlaşmasında etkili olduğu” savını doğru bulmamaktadır. Bu dönemde İran’ın her yerinde olduğu gibi Azerbaycan’da da durum çok vahimdi ve çaresizlik her yanı sarmıştı, bu da Türklerin durumunun iyileşmesine ve yerli Azerilerin pasifize edilmesine neden olmaktaydı. Moğollardan sonra Azerbaycan bölgesi savaş sahnesine çevrildi. İlk önce bölge Timur hanedanının ordusu tarafından işgal edildi, daha sonra Akkoyunlular ve Karakoyunlular bu coğrafyada dönemsel olarak hükümetler kurdular. Bu hükümetler döneminde birçok Türk boyunun Azerbaycan’a yerleşmesine olanak sağlandı. Daha önce köyde yaşayan Türkler kurduğu hükümetler nedeniyle şehirlere doğru akın ettiler ve dilleri etkin bir şekilde yaygınlaşmaya başladı. Böylece yerliler ciddi bir baskı ile karşı karşıya kaldılar. Ortaya çıkan koşullar Azeri dilinin ortadan kalkmasına neden olmuştur. Safeviler döneminde Türk dili yeteri kadar kendine yer açmıştı. Bunun sebebi Safevi hanedanından kaynaklanmaktaydı; çünkü Şah İsmail Azerbaycan’ın yerlisi ve “dili Azerice olmasına rağmen” Türkçe şiir yazmaktaydı. Diğer taraftan Şah İsmail taraftarlarını Türk boyları ( Kaçar, Afşar, Rumlu vb) oluşturmaktaydı. En önemlisi Safeviler döneminde saray dilinin Türkçe olması ve Tebriz, Kazvin ve İsfahan gibi saraylarda Türk dilinin konuşulması idi. Böylelikle Azerbaycan’da Safeviler döneminde Türk dili yaygınlaşarak son noktasına ulaştı ve bu gelişmeler sonucunda Azeri dili bütün şehirlerde yok sayılır derecede geri itildi.
Bu konuda çalışan diğer Fars milliyetçileri Kesrevi’nin fikirlerini temel olarak kabul emekte ve onun devamcısı olarak görülmektedirler. Bunlar bazı ayrıntıları çalışarak teoriyi genişletmeye çaba göstermişlerdir. Bu bağlamda Naseh Natik Azeri dilinin ortadan kalkmama nedenlerinden birisi olarak, Türk dilinin basit bir dil olmasını ve Fars dilinin tersine inceliğe gerek duymadan istediğin gibi kullanma yeteneğinden ileri geldiğini söylemektedir.[8]
Abdul Ali Kareng, yerel Tati ve Herzendi şivelerini inceleyerek bunların Ari kökenli ve Azeri dilinin bir kalıntısı olduğunu ileri sürmektedir. Azeri şivelerinin bilimsel ve edebi yeteneğinin az olduğundan diğer etkin dillerin karşısında dayanamamış ve zaman içinde ortadan kalkmıştır. Bu dilin örneği sadece şehirlere uzak noktalarda kalmıştır. Ayrıca Azeri dilinin gerilemesinde Safeviler ve Osmanlı devletinin arasındaki savaşlarda etkin rol oynamaktaydı.[9]
G. İnsafpur sosyolojik bir yaklaşım sergileyerek Türk dilini Azerbaycan’da yaygınlaşma sebebini Türklerin küçük guruplar ve kavim şeklide yaşamasında görmektedir. Bu özelliklerini yaşam tarzlarında ve devlet dairelerinde de korumaktaydılar. Bu nedenle insanlar mecburi olarak onlar ile doğrudan veya dolaylı şekilde Türkçe konuşmak zorunda kalırlardı. Bunun yanı sıra o dönemlerde her fetihten sonra siyasal ve sosyal koşullar gereği büyük malikler ortadan kaldırılırdı. Hükümet adamları kendileri toprak ağalığını üstlenirlerdi. Bu da işçi sınıfının mecburi olarak hükümet dilini öğrenmesine neden oluştururdu.[10]
Aran Teorisi: “Birleşik Azerbaycan İdealine Karşı Teorik Mücadele”
1918’te Mehmet Emin Resulzade liderliğinde kurulan Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti (1918-20) Fars Milliyetçilerini ciddi şekilde rahatsız etmeye başladı. Aran teorisi o dönemde ortaya atılsa da günümüze kadar varlığını geliştirilerek sürdürmüştür.
Fars milliyetçilerinin Aran Teorisi, günümüzdeki Azerbaycan Cumhuriyetini tartışmaya açmaktadır. Bu teoriye göre Azerbaycan Cumhuriyeti veya başka bir deyim ile kuzey Azerbaycan adı bu coğrafyaya 1918’den sonra konulan bir addır. Bu tarihten önce söz konusu coğrafyaya Aran veya Albanya denilmekteydi. Aran coğrafyasında konuşma dili ise Arani ve bu dil de Ari dillerinin bir kolu olarak görülmektedir.[11]
Fars milliyetçilerine göre 1918’de Aran’ın adının Azerbaycan olarak değiştirilmesi Osmanlı ve Azerbaycan’daki Pantürkistlerin bilinçli politikalarının sonucu gerçekleşmiş ve SSCB’nin de işini yaradığı için bu süreci himaye etmiştir. Müsavatçılar 28 Mayıs 1918’de bağımsızlıklarını ilan ettiler ve kurdukları devlete Azerbaycan Cumhuriyeti adını verdiler. 1918’de Müsavatçılar Osmanlı Devletinin himayesinde merkezi Gence’de bulunan devletlerini Bakü’ye taşıdılar. Fars milliyetçilerine göre söz konusu devlete Azerbaycan Cumhuriyeti adını vermek Osmanlı Devletinin isteği üzerine olmuştur. Zira Osmanlı Devleti birkaç kere İran Azerbaycan’ına saldırmış ve bölgeyi işgal etmiştir. Ancak Azerbaycan milletinin ciddi direnişi ile karşılaşınca bölgeyi terk etmek zorunda kalmıştır. Bu nedenle Osmanlı Devleti pratikte yapamadığı işi dolaylı yoldan yapma fikrinde idi. Yani önce Kafkas ve İran Azerbaycan’ını vahit Azerbaycan adı altında birleştirme, daha sonra ise her ikisini de kendi topraklarına katma politikası gütmekteydi. Müsavatçıların kurdukları devlet iki sene sürdü. Nihayet 28 Nisan 1920’de Kızıl Ordu Bakü’yü işgal etti ve böylece söz konusu hükümet de çökmüş oldu. Müsavat Partisinin liderlerinden birçoğu idam edildi. Ancak Sovyetler Birliği de PanTürkistler tarafından konulan adı değiştirmedi. Böylelikle Aran ve Şirvan bölgesine Azerbaycan adı önce Müsavatçılar tarafından verildi, daha sonra da Sovyetler Birliği tarafından onaylandı. S.S.C.B’nin bu adı değiştirmemesinin altında siyasi nedenler ve iki Azerbaycan’ı birleştirme politikası yatıyordu.[12]
Aran teorisi, Sovyetler Birliğinin dağılmasının ardından ciddi bir şekilde gündeme gelmiştir. Fars milliyetçilerine göre günümüzdeki Azerbaycan Cumhuriyeti coğrafyasına 1918 yıllarına kader Aran, Albanya, Kafkas Albanyası veya Kafkas Tatarları denilmekte idi. Eskiden söz konusu coğrafyaya Rumlar Albanya ve İslamiyetten sonra ise Aran adı daha yaygın bir şekilde kullanılmaktaydı.[13] Aran’ coğrafyasında insanlar bir yarım dil ile konuşmaktaydılar ve bu dile Arani denilmekteydi. Azerbaycan’da olduğu gibi Aran coğrafyasında da Türk dili konuşulmamaktaydı. Günümüzde söz konusu coğrafyaya Kafkas Azerbaycan’ı adı verilmektedir. Aran’a Rumlar Albanya , Emeniler ise Ağvan adını vermişlerdir ki bunların hepsi Ar kelimesinden gelmektedir. Ar da büyük İr ırkının başka bir adı olmaktadır.[14] (İr ve Ar Ari ırkı ile aynı anlamı taşımaktadır). Böylece Fars milliyetçileri Aran bölgesine yanlışlıkla verilen Azerbaycan adını “çalıntı bir ad” olarak nitelendirmektedirler.
Albanya veya Aran coğrafyasında tarih öncesi yaygın dilin ne olduğuna ilişkin kesin bir şey söylemek mümkün değildir. Birçok tarihçiye göre Kafkasya kuzeyden güneye göç eden kavimlerin yaşam bölgesi olmuştur. Ancak tarihi kaynaklardan yola çıkarak iki önemli noktayı belirtmekte fayda vardır: Birisi Albanyalıların kavim ve ırk açısından Küçük Medlerden (Azeriler) farklı olması ikincisi ise Albanyalıların dil açısından da Azerbaycanlılardan farklılık göstermesidir. Diğer önemli nokta da İrini dile mensup olan Tati şivesinin günümüzde Albaniya veya Aran’da var olmasıdır. Tat şivesi Azerbaycan’ın Abşarun yarımadasında kullanılmaktadır.[15]
Bazı Fars milliyetçileri Aran’ın kelime itibari ile Arestan anlamına geldiğini, Arestan’ın da Ari’lerin yurdu anlamına geldiğini yazmaktadır. Ari dillerinden de günümüze kadar bölgede kalan yerel Tati, Talış ve Kürt şivelerini göstermektedir. Bunlara göre bu şiveler geçmişin kalıntısı olarak günümüze kadar varlıklarını sürdürmektedirler.[16]
Fars Milliyetçileri tarihi kaynaklarda da Aran’ın coğrafi sınırlarının Azerbaycan’dan ayrı olduğunu ileri sürerek Aras nehrini Aran’ın güneydeki sınır noktası olarak belirtmektedirler. Buna göre Azerbaycan’ın da kuzey sınırı Aras olmaktadır.[17] Aran’ın önemli şehirleri de Bedre, Şamahı, Şirvan, Şeki ve Gence’yi göstermektedirler. Bu tanımlara göre Aran eski Azerbaycan’ın sınırları dışında kalmaktadır.[18]
Azerbaycan Türklerinin Farslaştırılması Projesi
Fars Milliyetçileri İran’da yaşayan Azerbaycan Türklerini Farslaştırmak için çeşitli çabalar içine girmişlerdir. Azeri dili ve Aran teorileri bu çalışmaların zihinsel altyapısını oluşturmaktadır. Azerbaycan Türklerinin Farslaştırılması projesi bugün geldiğimiz noktada başarılı olmasa da bir dönem ciddi çaba gerektirmiştir. Bu doğrultuda çeşitli yorumlar ve somut öneriler üretilmiştir.
“Hayırsever İranlılar özveride bulunarak Türk dilinin Azerbaycan’dan tümüyle silinmesine çaba göstermelidirler. Özellikle bu konuda Kültür ve Eğitim Bakanlığı Fars dilli öğretmenler, ücretsiz kitaplar, dergiler ve gazeteler bölgeye göndermelidir. Ayrıca mümkün olduğunca Azerbaycan’da Fars dilinde eğitim zorunlu olmalıdır”.[19]
“İran dili ve İran kültürünün kolay bir şekilde Azerbaycan’da yayılması en vacip işlerden biri haline gelmelidir. Bu nedenle alfabe değişikliğiyle ilgili söylemler önlenmeli ve böylece Türkiye ile Azerbaycanlılar arasındaki farklılık korunmalıdır. Ayrıca ilkokullarında Azerbaycanlı çocuklarla ilk eğitim yılı sadece karşılıklı konuşma ile sürdürülmelidir. Böylelikle konuşma alışkanlığı oluştuktan sonra öğrenciler Farsça’yı daha çabuk öğrenecekler ve çocukların dilden nefret etmesi önlenmiş olacaktır”.[20]
“Fars dilinin ideal bir şekilde yayılması için devlet ülke içi ve dışında iki önemli görev üstlenmelidir. Dışarıda özellikle eskiden Fars dilinin yaygın olduğu coğrafyalarda radyo yayınları yapmalı, ücretsiz kitaplar göndermeli, aynı zamanda Müslüman ülkelerde devletin siyasi memurları dini ilişkiler aracılığı ile Fars dilini yaymalıdırlar. Devletin dile ilişkin iç politikası özelikle Türkler ve Araplar üzerinde yoğunlaşmalıdır; çünkü bu dilleri İran sınırları dışında konuşan güçlü devlet ve kültür dili vardır. Bu nedenle dışarıdan gelen Türkçe yayınlara devlet kesinlikle izin vermemelidir. Her Azerbaycanlı Fars diline özen göstererek bu dili öğrenmelidir. Zira böylelikle unuttukları kendi milli kimliklerine kavuşmuş olacaklardır. Bu nedenle Azerbaycan’ın bütün okullarında eğitim Fars dilinde ve ücretsiz yapılarak mevcut Türk dilindeki Farsça kelimelerin sayısı artırılmalıdır. Böylece Farsça sözcük sayısı %70’e ulaştığında Azerbaycanlılar kendileri hissetmeden Farsça konuşmaya başlamış olacaklar ve konuştukları dil yeni Azeri niteliğinde olacaktır ki Türk dili ile arasındaki bağlardan dolayı Fars diline de katkı sağlayacaktır. Böylece hem Azerbaycanlılar kendi İrani yani Fars diline ulaşacak hem de milli güvenlik korunmuş olacaktır”.[21]
Bu konularda bazıları çok ileri gitmektedirler. Bunlar Türk dilinin Selçuklar ve Safeviler döneminde baskı altında Azerbaycan’daki dönemin mevcut Fars (Azeri) dilinin yerine “baskı yolu ile yerleştirilmesini gerekçe göstererek Fars dilinden başka dilde konuşmanın ihanet niteliğinde olduğunu söylemekte ve konuşanlarda tövbe ederek yeniden kendi ata babalarının dilinde (Farsça) konuşmalarını istemekteler.Bunlar Fars dilinde konuşmayı bir farz olarak görmektedirler”.[22]
Bazıları ise Türk dilinin İran toprak bütünlüğüne tehlike oluşturduğu söylemektedir. “Bu tehlikeyi ortadan kaldırmak için ciddi bir planlamaya gerek duyulmaktadır. Bu nedenle Azerbaycan’da Fars dilinin etkin bir şekilde yaygınlaşması için bölgenin bütün şehir ve köylerinde birinci dil olmak koşulu ile çocuklar için kolejler ve Fars eğitim merkezleri açılmalıdır. Bunun yanı sıra 12-16 yaş arası gurupları ise bir veya iki seneliğine saygın Fars dilli ailelerin yanına konuk olarak gönderilmeleri onların daha nitelikli Farsça öğrenmelerine yardım edecektir”.[23]
Sonuç:


Fars milliyetçilerinin tarihsel yaklaşımları gerçekçi ve bilimsel olmamakla birlikte amaçlı ve Fars milliyetçiliği üzerine kurulmuştur. Bu da ciddi sorunlar doğurmaktadır. Ortada bir belge olmadan kendi varsayımlarına dayanarak Azerbaycan’daki Medleri Ari ırktan saymaktadırlar. Halbuki Fars milliyetçisi ekseni dışında çalışan İran tarihçisi Naser Purpirar’a göre Ari sözcüğüne ırk anlamında hiçbir kaynakta rastlanmamıştır ve İran’da hiçbir zaman Pers adında bir bölge olmamıştır. Ayrıca Medler Hamadan’dan Aras’a kadar geniş bir coğrafyada yaşayarak birçok dil, kavim ve gelenekten oluşmaktaydı.[24]
Fars milliyetçileri İslam’dan sonraki dönemde de aynı yaklaşımı sergilemişlerdir. Örneğin Kesrevi, Burhan-E gati-i ve onun amacı dışında kalan eserleri bilimsel olmamakla suçlamaktadır. Bunlar Azeri dil ve Aran Teorisi ile ilgili yaptıkları çalışmalarda Azerbaycan’da Türklerin yaşadığına işaret eden hiçbir tarihçiden söz etmemektedirler. Halbuki İslam dönemine ait birçok tarihçi Türklerin bu coğrafyada Yaşadığını yazışmıştır. (Ahbar-e Obeyid Ebn-e Şeydet, Elteciyan Fi Muluk-e Hamir s.402-735, Tarih-e Taberi.cilt 1.s:292, Tarih-e Bal-ami s:131, Ebn-e Esir. Elkamil. S:72, Muhammad Ufi. Cavameul Hikayat ve Lavameul Rivayat……)[25]
Fars milliyetçileri İran coğrafyasının çok etnikli bir yapıda olduğunun bilincinde olarak milli birliği dil birliğinde görmekteler. Onların milli birlikten amaçları İran içerisinde yaşmakta olan etniklerin siyasal, sosyo-kültürel ve ahlaki açıdan bir bütün olarak görmek , İran’ın siyasal bağımsızlığını ve toprak bütünlüğünü korumaktır. Milli birliğin güvencesini de ülkenin bütün illerinde Fars dilinin yaygınlaşmasında ve buna karşılık diğer dillerinde yok olmasında görmektedirler.
Görülen o ki İran tarihi gerçekçi bir yaklaşım ile yeniden ele alınmalıdır. Yoksa İran’ın esas toprak bütünlüğünü Fars milliyetçileri bozmuş olacaklardır. Fars milliyetçilerinin Azeri Dili teorisinde esas amaçları Güney Azerbaycan Türklerini kimliksizleştirmek ve belli bir zaman içerisinde milli hüviyetlerini unutturarak eski rüyaları olan tek dil tek ülke mahiyetini oluşturmaktır. Bu nedenle milli birlik adına Türk dilinin ortadan kalkması için bütün entrikalara başvurmaktadırlar. Yoksa onlar da bu bölgeyi Selçuklar veya Safaviler’in Türkleştirmediğinin bilincindedirler.
Aran teorisi ise son dönemlerde ciddi bir şekilde gündeme gelmektedir. Bu teorinin esas gayelerini günümüzdeki siyasi koşullar oluşturmaktadır. Bunun amacı ise aynı milletten olan iki toplum arasındaki kültürel bağları erozyona uğratmak yatmaktadır.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] Menuçhr Murtezevi, Zeban-e Dirin-e Azerbaycan, Dr. M. Afşar vakfı yayınları, Tahran 1360, s.35-36
[2] Nureddin Ğaravi, Azerbaycan ve Aran ez guseştehey-i dur ta be emruz, İran Ferda, Sayı, 3.1371, s. 12
[3] İrec Afşar, Zaban-e Farsi Der Azerbaycan, Dr. M. Afşar vakfı yayınları, Tahran. 1368, s. 117-126-127
[4] Ğulam Reza İndasfpur, Tarihe Tabar ve zaban-e Merdum-e Azerbaycan, Fekre Ruz yayınları, Tahran,1377, s.172
[5] Kesrevi konusunda daha fazla ayrıntı için bkz, Ahmet Kesrevi, Azeri ya zaban-e bastan-e Azerbaycan, Car yayınları, Tahran,1355
[6] İran’ı Araplar işgal ettikten sonra Araplarca yazılan bazı tarihi kitaplar, bu dönemde tarihçiler ve coğrafyacılar tarafından birçok kitap yazılmış ve bazen birileri ile çelişkileri bulunmaktadır
[7] Halhal kenti Güney Azerbaycan’ın güneyinde yer almaktadır. Söz konusu yerler Şahrud kasabasının biri iki köyünde yaygın olmaktadır . Bu köylerde Güney Azerbaycan ve Talış bölgesinin sınırlarında yer almaktadır. Talış ağzı bir yarım dil niteliğinde ve Fars dilinin bir ağız olarak sayılmaktadır. Talış ağzınızda Türkçe kelimelerde mevcuttur
[8] Naseh Nateik. Zaban_e Azerbaycan ve vahdt_e Milli, Mahmud Afşar vakfı yayınları, Tahran.1358 s. 40-41
[9] Abdul Ali Kareng, Tati ve Herzendi, Tebriz.1333,s.273-274
[10] - Gulam Riza İnsafpur.a. g. e. s: 107-108
[11] - Nureddin Ğaravi, Azerbaycan ve Aran ez guseştehey-i dur ta be emruz, İran Ferda, Sayı, 3,1371, s.13
[12] -Enayetullah Rıza. A.g.e. s: 160,161,162
[13] Huşeng Tale, Name Azerbaycan Ber Aran, www. Azargoshnasp.com (sitesinden Alınmıştır)
[14] İrec Afşar,a.g.e s.30-95-96
[15] Enayetulla. Rız , azrbaycan ve Aran(Albayayı Kafkas), İran zemin Yayınları, 1360, Tahran, s.108
[16] Yahya zuka, Arani khaher-e Zaban-e Azeri, Makale Yayın ? s. 1
[17] Turec Atabeki, Azerbaycan Der İran’e Muaser, Çev, Muhammed Kerim Eşrag, Tus Yayınları, Tahran, 1376, s.20
[18] Enayetullah Rıza. a.g.e. s.49
[19] İrec,Afşar. A.g.e.s.123
[20] İrec, Afşar. A.g.e.s- 137
[21] İrec, Afşar. A.g.e.s: 167-214-284-290-291
[22] İrec Afşar, A.g.e.s. 328
[23] İrec Afşar, A.g.e.s: 442-445
[24] Naser Purpirar, Davazdeh Gerb Sukut, Kareng Yayınları, Tahran, 1379, cilt 1, s. 87-255
[25] M. Kerimi,Mugaddemey-i Ber Tarih Tahvvulat-e zaban-e Türki-i Azeri, Zengan Yayınları, Zencan,1378, s.25
Kaynak